تقویت حافظه به چه قیمتی؟ پشت پرده داروهای افزایش تمرکز و خطر فراموش نکردن

آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که اگر می‌توانستید با نوشیدن روزانه آب، ظرفیت یادگیری خود را چند برابر کنید، چه تغییری در سرنوشت تمدن بشر رخ می‌داد؟ در این مقاله درپی آن هستیم که ایده جنجالی افزودن داروهای روان‌پزشکی به آب آشامیدنی و استفاده از تقویت‌کننده‌های شناختی مانند ریتالین و مودافنیل را بررسی کنیم. می‌خواهیم ببینیم آیا ارتقای شیمیایی مغز واقعاً به نهایی‌ترین هدف بشریت یعنی سعادت و کارآمدی کمک می‌کند، یا اینکه مکانیسم‌های تکاملی مغز ما پیش از این بهترین تعادل ممکن را برای بقا رقم زده‌اند؟ بررسی این موضوع نه تنها از نظر پزشکی جالب است، بلکه آینده اخلاقی جامعه ما را ترسیم می‌کند.

سیر تاریخی مداخلات پزشکی در بهداشت عمومی

مداخلات پزشکی در سطح کلان و بهداشت عمومی همواره یکی از موثرترین ابزارها برای کنترل بیماری‌ها و ارتقای کیفیت زندگی توده‌ها بوده است. در قرن‌های گذشته، زمانی که همه‌گیری‌های مرگبار مانند وبا و طاعون شهرهای بزرگ را به زانو درمی‌آوردند، دانشمندان دریافتند که درمان‌های فردی کفاف نجات جامعه را نمی‌دهد. ایده تصفیه و بهسازی آب آشامیدنی شهری و پس از آن افزودن کلر، نخستین گام‌های بزرگ در مسیر مهندسی سلامت توده‌ها بود. این رویکرد به مرور زمان تکامل یافت و از حالت دفاعی یعنی مبارزه با عوامل بیماری‌زا، به حالت پیشگیرانه و تقویتی تغییر جهت داد. اضافه کردن ید به نمک طعام برای جلوگیری از گواتر و افزودن اسید فولیک به آرد در بسیاری از کشورها، نمونه‌های درخشانی از این مداخلات موفق به شمار می‌روند که بدون نیاز به خوداظهاری یا مراجعه تک‌تک افراد به مراکز درمانی، سلامت عمومی را ارتقا دادند.

با این حال، ورود به قلمرو بهداشت روان و تلاش برای دستکاری سیستم عصبی از طریق منابع عمومی، مرز جدید و بسیار چالش‌برانگیزی است. تفاوت بنیادین میان ریزمغذی‌ها مانند فلوراید و داروهای فعال‌کننده روان در این است که داروها مستقیماً با هویت، خلق‌وخو و رفتارهای شناختی انسان‌ها سر و کار دارند. در اواسط قرن بیستم، با کشف اولین داروهای ضدروان‌پریشی و ضدافسردگی، انقلابی در روان‌پزشکی ایجاد شد که بیماران بسیاری را از آسایشگاه‌های تاریک نجات داد. اما تسری دادن این رویکرد درمانی به کل جمعیت سالم جامعه با هدف «بهبود عملکرد شناختی»، مرز میان درمان و دستکاری ژنتیکی یا بیولوژیکی را مخدوش می‌کند. بررسی فلسفی این مداخلات نشان می‌دهد که جامعه بشری چطور از رویکردهای ساده بهداشتی به سمت سناریوهای پیچیده زیست‌فناوری سوق داده شده است.

شیوع بیماری‌های روان‌تنی در اورژانس

شمار زیادی از بیمارانی که به بخش‌های اورژانس مراجعه می‌کنند، بیماری روان‌تنی (Psychosomatic) دارند؛ به عبارت دیگر، یا عمده‌ترین مشکلشان افسردگی، اضطراب و دیگر اختلالات روان‌پزشکی است و یا اینکه مشکل روحی‌شان، نقش اساسی در بیماری بدنی‌شان دارد. گاهی از کثرت مشاهده چنین مواردی، به شوخی به همکاران می‌گویم باید کار خودمان را ساده‌تر کنیم و به جای نسخه کردن انواع و اقسام داروهای روان‌پزشکی، پیشنهاد بدهیم که این داروها به آب آشامیدنی اضافه شوند. این پیشنهاد البته از سوی همکاران مورد استقبال قرار نگرفت، چون اعتقاد داشتند کار و کاسبی‌شان حسابی کساد می‌شود!

امروز دیدم که نشریه جالب وایرد (Wired) هم نوشته‌ای دارد و پیشنهاد مشابهی را مورد بررسی قرار داده است. قضیه از این قرار است که یک بیوشیمیست دانشگاه آکسفورد به نام جولیان ساوولسکو (Julian Savulescu)، مقاله‌ای منتشر کرده و پیشنهاد داده است که دولت به آب آشامیدنی ریتالین و پروزاک اضافه کند. چنین پیشنهادی، البته در حد داستان‌های علمی تخیلی و افسانه‌های تئوری توطئه است.

ایده جنجالی افزودن ریتالین به آب آشامیدنی

اما بیایید پیش خودمان فکر کنیم تا ببینیم چنین چیزی در آینده هم به اندازه امروز، تخیلی و دست‌نیافتنی خواهد بود یا نه. سال‌هاست که در کشورهای غربی برای کاهش پوسیدگی دندان‌ها به آب آشامیدنی، فلوراید اضافه می‌کنند. این روش، یک روش ارزان، ساده و ایمن برای کاهش میزان پوسیدگی دندان‌هاست.

از سوی دیگر در سال‌های اخیر روز به روز بر توانایی و دانش ما در ساخت داروهای تقویت‌کننده قوای شناختی اضافه می‌شود. البته داروها و موادی که قوای شناختی را تقویت می‌کنند، تاریخچه کهن‌تری دارند و نیکوتین، کافئین و آمفتامین‌ها را می‌توان در زمره این مواد و این داروها دانست که از سال‌ها پیش توسط بشر مورد استفاده قرار می‌گیرند. اما داروهای نسل جدید مثل مودافنیل، ریتالین، ادرال، امپاکین و خانواده پیراستام، بسیار مؤثرتر هستند. دانشجوها و کسانی که به نحوی در یک رقابت مستمر علمی با هم هستند، این داروها را مورد استفاده قرار می‌دهند و نوعی دوپینگ ذهنی می‌کنند. من پیش از این در نوشته‌ای به بررسی جامع عوارض جانبی داروهای تقویت حافظه پرداخته‌ام.

اما آیا اگر تصور کنیم که داروهای جدید، ایمن‌تر هستند و عوارض جانبی کمی دارند، واقعاً اضافه کردن آنها به آب، مثل افزودن فلوراید به آب یا فولات به غلات، برای نوع بشر سودمند خواهد بود؟ دسته‌ای، پاسخ مثبت به این سؤال می‌دهند. آنها می‌گویند چرا که نه! آنها به نتایج یک تحقیق جالب استناد می‌کنند: مطالعات انجام شده نشان می‌دهند که اگر سرب که یک ماده کاهنده توانایی شناختی است، از آب زدوده شود، به طور متوسط سه واحد بر میزان ضریب هوشی جامعه افزوده می‌شود. اما همین سه واحد افزایش ضریب هوشی عمومی، آثار شگرفی خواهد داشت: میزان فقر ۲۵ درصد کاهش خواهد یافت، آمار مردان زندانی ۲۵ درصد کاهش می‌یابد، میزان ترک تحصیل دانش‌آموزان در دوره دبیرستان ۲۸ درصد کاهش می‌یابد، ۲۰ درصد کمتر کودک بدون سرپرست خواهیم داشت، ۱۸ درصد کمتر افراد مشمول دریافت کمک‌های خیرخواهانه خواهیم داشت و کودکانی که حاصل ازدواج قانونی نیستند، ۱۵ درصد کمتر می‌شوند.

دوپینگ ذهنی با داروهای نسل جدید تقویت حافظه

با این همه باز هم مطرح کردن این فرضیه و پیشنهاد اضافه کردن ریتالین به آب آشامیدنی، به نظر جنون‌آمیز می‌آید. در مقام پاسخ، باز هم عده‌ای می‌گویند که همه غربی‌ها از قرن هفدهم دوپینگ ذهنی می‌کنند، یعنی درست از همان زمانی که به جای عادت روتین نوشیدن آبجوی صبحگاهی، قهوه را جایگزین کردند. پس چرا حالا که به این صورت از یک ماده افزاینده توانایی شناختی استفاده می‌کنند، همه جامعه به صورت دیگری از داروهای مؤثرتر بهره‌مند نشود! چرا ما مثل موش‌هایی که در تحقیقات علمی، آدنیل سیکلاز قشر پیشانی مغزشان یا گیرنده NMDA شان را افزایش می‌دهند و با این کار در گذر از هزارتوها توانمندشان می‌سازند، خودمان را صاحب ذهن قدرتمندتری نکنیم؟

اما کسانی هم هستند که اعتقاد دارند یک ذهن توانمندتر، لزوماً یک ذهن زیباتر نخواهد بود و خوشبختی برای صاحبش به ارمغان نخواهد آورد. در همین موش‌هایی که صحبتش شد، گرچه توانایی گذر از هزارتو، بیشتر می‌شود، اما حساسیت به دردهای مزمن هم افزایش می‌یابد. مارتا فرح (Martha Farah)، یک دانشمند علوم اعصاب در پنسیلوانیا، در حال حاضر مشغول مطالعه روی آمفتامین‌ها است؛ او متوجه شده است که گرچه آمفتامین‌ها بر قدرت حافظه می‌افزایند، اما در کنار آن خلاقیت اشخاص را کم می‌کنند.

محدودیت‌های بیولوژیکی؛ چرا ذهن قوی‌تر لزوماً زیباتر نیست؟

آدم‌هایی که حافظه شگفت‌انگیزی دارند، مشکلات خاص خودشان را دارند. در سال‌های اول دهه ۲۰ میلادی، یک نورولوژیست روسی به نام الکساندر لوریا (Alexander Luria)، مشغول تحقیق توانایی ذهنی یک روزنامه‌نگار به نام شراشوسکی (Sherashevsky) شد. این روزنامه‌نگار را سردبیر روزنامه‌اش، به این پزشک معرفی کرده بود. مشکل شراشوسکی این بود که از فرط پرحافظگی همیشه مشغول تقلا برای فراموش کردن جزئیاتی بود که ناخودآگاه در ذهنش ضبط و ثبت می‌شدند. کافی بود که کمدی الهی دانته برای او خوانده شود، او می‌توانست همه اشعار این کتاب را از بر بازخوانی کند. حتی وقتی یک رشته عدد بلند به او گفته می‌شد، شراشوسکی هفته‌ها بعد، دقیقاً همان اعداد را بازگو می‌کرد.

بله! این حافظه به شراشوسکی در کارش کمک می‌کرد و او را از یادداشت برداشتن بی‌نیاز می‌کرد، اما در کنار این سودمندی، این حافظه مشکلاتی را هم برای او در بر داشت. شراشوسکی نمی‌توانست استعاره‌ها را در جملات و محاوره‌ها درک کند، چون همیشه ذهنش مشغول به جزئیات بود. وقتی هم که شعر می‌خواند، باز هم تمرکز بر جزئیات، مانع لذت بردن او می‌شد. لوریا از روی مورد عجیب و غریب شراشوسکی متوجه شد که توانایی فراموش کردن، درست به اندازه توانایی به خاطر سپردن اهمیت دارد. شما می‌توانید جزئیات بالینی این پرونده را در کتاب ذهن یک حافظه‌شناس در سایت اسکریبد مطالعه کنید.

خورخه لوئیس بورخس (Jorge Luis Borges)، نویسنده شهیر آرژانتینی در داستانی با عنوان فونس نام‌آور در دانشنامه ویکی‌پدیا، در مورد پسر نوجوانی به نام ایرنئو فونس نوشت که حافظه زیادی داشت. او در قسمتی از داستان می‌نویسد: تفکر عبارت است از فراموش کردن تفاوت‌ها، تعمیم دادن و انتزاع کردن. در دنیای فونس که به صورت افراط‌آمیزی مملو از جزئیات بود، چیزی به جز جزئیات وجود نداشت.

همین نگرانی‌ها باعث می‌شود که به این نتیجه برسیم که هنوز زود است که در مورد پیشنهاد دادن تقویت‌کننده‌های شناختی به افرادی که مشکلی ندارند، فکر کنیم. پس بیایید اصلاً به ادرال یا مودافنیل فکر نکنیم و به همان کاپوچینویمان دو دستی بچسبیم! مغز ما، ماشینی با تعادل شگفت‌انگیز است که طی میلیون‌ها سال با مکانیسم انتخاب طبیعی ساخته شده است، در حالی که بسیاری از به اصطلاح پیشرفت‌های دست‌ساز بشر، هزینه و خسارت زیادی برای ما در بر داشته است.

مکانیسم‌های عصب‌شناختی تمرکز و بهینه‌سازی مصنوعی مغز

برای درک اینکه داروهای تقویت‌کننده شناختی چگونه کار می‌کنند، باید به سراغ انتقال‌دهنده‌های عصبی در مغز برویم. داروهایی مانند ریتالین و ادرال با افزایش غلظت دوپامین و نوراپی‌نفرین در شکاف‌های سیناپسی قشر پیش‌پیشانی مغز، توجه فرد را روی یک موضوع خاص قفل می‌کنند. این فرآیند باعث می‌شود که نویزهای محیطی حذف شده و مغز بتواند اطلاعات ورودی را با سرعت بالاتری پردازش کند. با این حال، قشر پیش‌پیشانی برای عملکرد بهینه خود نیاز به یک تعادل بسیار ظریف دارد؛ افزایش بیش از حد یا کاهش این انتقال‌دهنده‌ها می‌تواند به جای بهبود کارایی، منجر به رفتارهای تکراری و کاهش انعطاف‌پذیری ذهنی شود.

تحقیقات نوین تصویربرداری مغزی نشان می‌دهند افرادی که از این داروها بدون داشتن پیش‌زمینه پزشکی استفاده می‌کنند، ممکن است در کوتاه مدت در انجام کارهای روتین موفق‌تر باشند، اما توانایی حل خلاقانه مسائل پیچیده را از دست می‌دهند. علت این پدیده آن است که خلاقیت به شدت وابسته به شبکه پیش‌فرض مغزی و اتصالات آزادانه بین نواحی مختلف کورتکس است. هنگامی که یک دارو توجه را به صورت وسواس‌گونه روی یک نقطه متمرکز می‌کند، امکان برقراری ارتباطات غیرمنتظره بین ایده‌ها از بین می‌رود و ذهن به یک ماشین پردازشگر خطی تبدیل می‌شود.

چالش‌های اخلاقی و اجتماعی عدالت شناختی در دنیای مدرن

رواج خودسرانه داروهای تقویت شناختی در دانشگاه‌ها و محیط‌های کاری پررقابت، چالش‌های اخلاقی بزرگی را پیش روی جامعه‌شناسان قرار داده است. اگر موفقیت تحصیلی یا شغلی به مصرف داروهای خاص گره بخورد، افرادی که به دلایل مالی، اعتقادی یا پزشکی مایل به مصرف این مواد نیستند، در موقعیت ضعف شدیدی قرار می‌گیرند. این امر به نوعی «اجبار غیرمستقیم به مصرف دارو» منجر می‌شود که در آن افراد برای بقا در بازار کار ناچار به دوپینگ شیمیایی می‌شوند. چنین پدیده‌ای شکاف‌های طبقاتی موجود را عمیق‌تر می‌کند، زیرا دسترسی به داروهای باکیفیت و بدون عارضه تنها برای قشر مرفه جامعه امکان‌پذیر خواهد بود.

از سوی دیگر، تعریف ما از هویت انسانی با پذیرش عمومی این داروها دستخوش تغییر می‌شود. اگر دستاوردها و خلاقیت‌های یک دانشمند یا هنرمند حاصل دوزهای تنظیم‌شده دارویی باشد، آیا باز هم می‌توان او را مسئول و صاحب اصلی آن اثر دانست؟ نظام‌های حقوقی و آموزشی هنوز آمادگی مواجهه با این پرسش‌ها را ندارند. پذیرش رسمی دوپینگ شناختی می‌تواند به این معنا باشد که ارزش انسان‌ها تنها با میزان بهره‌وری و کارایی اقتصادی آن‌ها سنجیده می‌شود، امری که کرامت ذاتی انسان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

تکامل و بقا؛ چرا مغز انسان به فراموشی نیاز دارد؟

سیستم عصبی ما در طول میلیون‌ها سال تکامل، یاد گرفته است که برای حفظ بقا، بخش عمده‌ای از اطلاعات دریافتی روزانه را فیلتر و فراموش کند. اگر قرار بود مغز تمام ورودی‌های حسی مانند صدای پس‌زمینه خیابان، شکل ابرها یا شماره پلاک خودروهای گذری را برای همیشه ذخیره کند، حجم عظیمی از انرژی حیاتی بدن صرف نگهداری داده‌های بی‌ارزش می‌شد. فراموشی، یک مکانیسم فعال و برنامه‌ریزی‌شده در سطح سیناپس‌ها است که به مغز اجازه می‌دهد فضا را برای مفاهیم کلیدی، الگوهای کلی و رفتارهای حیاتی باز نگه دارد.

این فیلتر بیولوژیکی به ما کمک می‌کند تا بتوانیم دست به انتزاع بزنیم؛ یعنی ویژگی‌های مشترک پدیده‌ها را شناسایی کرده و مفاهیم کلی بسازیم. بدون فراموشی، ما قادر به درک زبان استعاری، هنر و حتی رفتارهای اجتماعی پیچیده نبودیم زیرا ذهن در سیلاب جزئیات غرق می‌شد. دستکاری شیمیایی مغز برای افزایش بی‌حدومرز حافظه، در واقع اعلام جنگ با یکی از پیشرفته‌ترین ابزارهای بقای تکاملی ماست که به قیمت از دست رفتن آرامش روانی و توانایی تحلیل کلان تمام می‌شود.

سوالات رایج کاربران

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

زن کالیفرنیایی که هیچ چیز را فراموش نمی‌کند: پشت پرده سندرم حافظه برتر

بررسی کامل انواع ملین‌ها و داروهای یبوست؛ از معجزه داروهای نوین تا خطر اعتیاد روده به مسهل‌ها

ریتالین و دوپینگ مغزی؛ آیا داروهای افزایش تمرکز واقعاً ارزش ریسک دارند؟

تحریک الکتریکی مغز باعث تقویت حافظه در بزرگسالان مسن می‌شود – – امیدی برای کند کردن کاهش حافظه…

بهترین تمرین‌های تنفسی برای افزایش تمرکز و حافظه در هنگام مطالعه کدام‌ها هستند؟

راه‌های ساده برای افزایش تمرکز و حافظه