از دیوارهای باستان تا اسپری‌های مدرن: تاریخچه و فلسفه گرافیتی و هنر خیابانی

فضای شهری همواره بستر پویایی برای بازتاب صدای طبقات مختلف جامعه بوده است. دیوارهای خاکستری شهرها، فراتر از یک سازه بتنی، به عنوان یک رسانه جمعی عمل می‌کنند که بی‌واسطه با عابران سخن می‌گویند. در این مقاله قصد داریم به بررسی ریشه‌های عمیق هنر خیابانی بپردازیم و تغییرات ساختاری آن را از دوران باستان تا جنبش‌های معاصر شهری مرور کنیم. آیا واقعاً نقاشی روی دیوارها نوعی خرابکاری است یا باید آن را به عنوان اصیل‌ترین شکل هنر معاصر به رسمیت شناخت؟ پاسخ به این پرسش‌ها مسیر درک ما را از زیبایی‌شناسی شهری تغییر می‌دهد.

بسترشناسی اجتماعی و پیش‌زمینه تاریخی دیوارنگاری

انسان همواره به دنبال ثبت نشانه‌ای از حضور خود بر بوم‌های طبیعی پیرامونش بوده است. این میل باستانی از غارهای صخره‌ای دوران پیش از تاریخ آغاز شد و به عنوان یک ابزار بیانی قدرتمند در تمام تمدن‌های بزرگ تسری یافت. دیوارها در طول تاریخ نه تنها به عنوان مرزهای فیزیکی برای جداسازی و حفاظت، بلکه به عنوان اولین بسترهای عمومی برای به اشتراک‌گذاری عقاید، باورهای مذهبی و بیانیه‌های سیاسی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. مطالعه این کتیبه‌ها به ما نشان می‌دهد که نوشتن بر روی دیوارهای عمومی یک رفتار ناگهانی و نوظهور نیست، بلکه ریشه در روان‌شناسی جمعی بشر برای ثبت واقعیت‌های زیسته دارد.

در دوره‌های پرآشوب تاریخی، هرگاه رسانه‌های رسمی تحت کنترل حاکمیت‌ها قرار می‌گرفتند، اهمیت دیوارهای شهری دوچندان می‌شد. مردم عادی با استفاده از ساده‌ترین ابزارهای حکاکی، اعتراضات، تمایلات و حتی روزمرگی‌های خود را روی سنگ‌ها ثبت می‌کردند تا صدایی شنیده‌نشده را به گوش آیندگان برسانند. این بستر تاریخی نشان می‌دهد که پیش از اختراع دستگاه چاپ یا ظهور شبکه‌های اجتماعی مدرن، خیابان‌ها تنها رسانه تعاملی و دموکراتیک جامعه بودند. درک این پیش‌زمینه به ما کمک می‌کند تا دریابیم چرا گرافیتی مدرن پیوند ناگسستنی با مفاهیمی نظیر آزادی بیان و بازپس‌گیری فضاهای عمومی از قدرت‌های حاکم دارد.

ریشه‌شناسی و پیدایش گرافیتی از باستان تا امروز

واژه گرافیتی از واژه گرافیو (graffio) در زبان ایتالیایی مشتق شده است که به معنی اثرگذاری سریع یا خط‌خطی است و ممکن است اصل این واژه به گرافیر (graffire) در لاتین عامیانه بازگردد. دیوارنگاری یا گرافیتی به تصویر کردن نقش‌ها، اشکال، حرف‌ها، نشانه‌ها، نمادها، الگوها و کلمه‌ها بر روی دیوارها یا هر مکان عمومی‌ای که بتوان از آن به عنوان مکانی برای نوشتن، نقاشی، کنده‌کاری و خط‌کشی کردن استفاده کرد، گفته می‌شود. دیوارنگاشته‌ها، هرگونه علامت‌گذاری‌ای به حساب می‌آیند که می‌توانند در شکل‌های نوشتن ساده حرف‌ها تا نقاشی‌های استادانه ظاهر شوند. دیوار نوشته‌ها از دوران باستان به عنوان مثال یونان باستان، امپراطوری‌های روم، چین و ایران وجود داشته‌اند.

این آثار باستانی دریچه‌ای بی‌نظیر رو به زندگی روزمره مردم عادی تمدن‌های گذشته می‌گشایند که اطلاعات آنها معمولاً در متون رسمی تاریخی ثبت نمی‌شد. از شعارهای انتخاباتی پمپئی تا یادگاری‌های سربازان در تخت جمشید، همگی نشان‌دهنده پویایی این ابزار ارتباطی در طول قرون متمادی هستند.

تمایز بنیادین هنر خیابانی و فرهنگ گرافیتی

دیوارنگاری بخشی از هنرهای خیابانی و از عناصر اصلی فرهنگ هیپ‌هاپ (Hip Hop) به شمار می‌آید. از جمله خطوط نوشتاری برای شعار و تصویرسازی برای زیباسازی شهری یا تبلیغات فرهنگی و به طور کلی رسم هر گونه اثر هنری شامل بر متن، تصویر و برجسته‌نگاری که توسط طراح صورت پذیرفته باشد. منظور از هنر خیابانی آن بخش از گرافیک است که در کوچه و خیابان و سطح شهر با آن برخورد می‌کنیم. این هنر تاریخچه‌ای بسیار کهن دارد و ریشه در سنگ‌نبشته‌های تاریخی غارها و کتیبه‌های باستانی نقاشی‌های دیواری در ابعاد گوناگون دارد که از همین دسته‌اند. در سده بیستم و کمابیش هم‌زمان با جنگ جهانی دوم، مشاهده درج نام و نشان گروه‌ها بر روی دیوارها تبدیل به امری عادی شد.

هنر خیابانی به نوعی از آثار هنری اطلاق می‌شود که در مقابل آثار هنری رسمی موزه‌ها، کلیساها و گالری‌ها سربرآورده است. این آثار هنری، گاهی به‌اشتباه با هنر گرافیتی برابر درنظر گرفته می‌شوند، اما باید دانست که گرافیتی زیرمجموعه‌ای از هنر خیابانی می‌باشد

هنر خیابانی رویکردی ارتباطی‌تر با عموم جامعه دارد و تلاش می‌کند با استفاده از عناصر بصری ملموس، پیامی را منتقل کند، در حالی که گرافیتی سنتی اغلب بر پایه نوشتن نام‌های مستعار یا اصطلاحات رمزگذاری شده درون‌گروهی استوار است.

گالری‌های روباز در پایتخت‌های بزرگ جهان

مهاجمان فضایی از بالای فروشگاه بریکستون در حال تماشای انسان‌ها هستند.

خیابان هانبری در مرکز شهر لندن. این طرح زیبا که ۳۰ فوت ارتفاع دارد توسط یک هنرمند بلژیکی به اسم روآ (ROA) طراحی شده است.

تورها و فستیوال‌های مختلفی در شهرهای برلین، پاریس، لندن، نیویورک و ملبورن برگزار می‌شود که منحصربه‌فردترین آنها لندن است. گرافیتی زیر هم از دیوید واکر (David Walker) از لندن است.

تورهای مختلفی که همیشه برای گردشگرانی که به لندن می‌آیند در حال برگزاری است.

طرح زیبایی از پابلو دلگادو (Pablo Delgado).

این طرح هم در خیابان‌های لندن توسط فلیم (Phlegm) کشیده شده که به طراحی گرافیتی‌های سیاه و سفید شهرت دارد.

گرافیتی زیبایی که با ادغام شخصیت کارتونی و واقعیت، جنبه اعتراضی این هنر را نشان می‌دهد.

تییری نویر (Thierry Noir) و استیک (Stik) دو هنرمند از شهر برلین در حال طراحی بر روی دیوارهای لندن.

تقابل قانون‌گریزی هنری با دیوارهای مالکیت عمومی

در دوران مدرن، نگارگری به ویژه نگارگری با اسپری یا رنگ‌پاش و قلم‌موها بیشترین کاربرد را در ترسیم دیوارنگاشته‌ها دارند. در بیشتر کشورها نقاشی کردن یا کشیدن هر علامت و تصویری بر روی دیوارها یا املاک متعلق به افراد بدون جلب رضایت آنان کاری غیرمجاز و جرمی دارای پیگرد قانونی به شمار می‌آید. برخی از اوقات، این کار دربردارنده پیام‌های سیاسی و اجتماعی و حتی فرهنگی و ژانری کامل از بیان هنری مبتنی بر سبک نقاشی روی دیوار با رنگ‌پاش است. برای برخی از افراد شاید کار هنری فقط هنگامی از ارزش برخوردار است که در یک نگارخانه یا نمایشگاه هنری در معرض دید همگان قرار گیرد و برای کسانی دیگر شاید دیوارنگاشته‌ها گونه‌ای از ابراز احساسات قانون‌گریزانه به شمار آید که عامل و اقدام‌کننده به آن، حالتی اعتراض‌آمیز به خود گرفته است.

با این حال، مرز میان وندالیسم یا خرابکاری شهری و هنر ناب در حال محو شدن است. شهرداری‌های بسیاری در سراسر دنیا اکنون دیوارهای مشخصی را در اختیار هنرمندان قرار می‌دهند تا بدون دغدغه‌های تعقیب قضایی، به خلق آثار خود بپردازند و منظر شهری را دگرگون سازند.

ابزارها و تکنیک‌های مهندسی رنگ در هنر شهری مدرن

تکامل ابزارهای نقاشی خیابانی نقش بسیار مهمی در توسعه سبک‌های مختلف این هنر ایفا کرده است. در دهه‌های گذشته، هنرمندان گرافیتی مجبور بودند از رنگ‌پاش‌های صنعتی معمولی با نازل‌های غیراستاندارد استفاده کنند که کنترل خروجی رنگ و غلظت آن را بسیار دشوار می‌ساخت. امروزه اما صنعت بزرگی پیرامون تولید اسپری‌های تخصصی گرافیتی شکل گرفته است که رنگ‌هایی با فشار خروجی متفاوت، کلاهک‌های تخصصی (caps) برای ضخامت‌های گوناگون خطوط و فرمولاسیون‌های مقاوم در برابر اشعه فرابنفش خورشید ارائه می‌دهند. این پیشرفت‌های تکنولوژیک به هنرمندان اجازه می‌دهد تا جزئیاتی بسیار ظریف و سایه‌روشن‌های پیچیده‌ای را خلق کنند که پیش از این تنها با قلم‌مو روی بوم نقاشی امکان‌پذیر بود.

علاوه بر اسپری‌ها، استفاده از شابلون‌های چندلایه (stencils)، پوسترهای دست‌نویس چسبانده‌شده با چسب گندم (wheatpasting) و کاشی‌کاری‌های کوچک نیز رواج یافته است. به عنوان مثال، تکنیک شابلون که توسط هنرمندانی مانند بنکسی به شهرت جهانی رسید، سرعت کار را در خیابان‌ها به شدت افزایش داده و احتمال دستگیری توسط پلیس را به حداقل می‌رساند. این ابزارها کمک می‌کنند تا هنرمند بتواند پیچیده‌ترین مفاهیم انتقادی را در کمتر از چند دقیقه روی دیوارهای حساس و پرتردد شهر ثبت کند. ترکیب این تکنیک‌های فیزیکی با خلاقیت بصری، زبان جدیدی را پدید آورده که فراتر از مرزهای سنتی نقاشی دیواری حرکت می‌کند.

اقتصاد هنر خیابانی و پدیده تجاری‌سازی آثار اعتراضی

پارادوکس بزرگی که امروزه هنر خیابانی با آن مواجه است، ورود سرمایه‌های کلان به این حوزه قانون‌گریز است. هنری که زمانی برای مبارزه با نظام سرمایه‌داری و بیلبوردهای تبلیغاتی روی دیوارهای کثیف حاشیه شهر متولد شده بود، اکنون سر از حراجی‌های معتبر هنری مانند ساتبیز (Sotheby’s) درآورده است. کلکسیونرهای ثروتمند حاضرند مبالغی نجومی برای تصاحب بخشی از یک دیوار بتنی بپردازند که روی آن اثری گرافیتی کشیده شده است. این تغییر رویکرد اقتصادی که از آن با عنوان اثر بنکسی (Banksy Effect) یاد می‌شود، پویایی و اصالت اعتراض اولیه این رسانه را با چالش‌های جدی مواجه کرده و انتقادات فراوانی را برانگیخته است.

بسیاری از هنرمندان قدیمی معتقدند که جدا کردن گرافیتی از بستر خیابانی‌اش و انتقال آن به داخل گالری‌های مجلل، روح واقعی این اثر هنری را نابود می‌کند. خیابان بخش جدایی‌ناپذیری از معنای اثر است؛ زیرا تعامل عابران، فرسایش طبیعی رنگ در برابر باد و باران و تغییرات محیط پیرامون، همگی جزئی از شناسنامه یک نقاشی خیابانی به شمار می‌روند. با این حال، تجاری‌سازی فرصت‌های مالی مناسبی را برای تامین هزینه‌های بقای هنرمندان مستقل فراهم کرده است. این تعادل ظریف میان حفظ هویت ضدسیستم و پذیرش واقعیت‌های بازار هنر مدرن، یکی از داغ‌ترین مباحث در جوامع هنری معاصر است.

آینده دیجیتال گرافیتی و ادغام با فناوری‌های نوین

با ورود به عصر تکنولوژی، هنر خیابانی نیز ابعاد جدیدی در دنیای دیجیتال پیدا کرده است. امروزه بسیاری از هنرمندان از واقعیت افزوده (Augmented Reality) برای متحرک‌سازی تصاویر خود روی دیوارها بهره می‌برند. عابران پیاده می‌توانند با گرفتن دوربین تلفن همراه خود به سمت یک گرافیتی ثابت، شاهد حرکت المان‌های نقاشی، شنیدن موسیقی متن متناسب یا مشاهده پیام‌های پنهان دیجیتالی باشند. این رویکرد تعاملی نه تنها ابعاد بیانی هنر خیابانی را گسترش می‌دهد، بلکه مرز میان فضای فیزیکی و مجازی شهر را کمرنگ می‌کند و تجربه بصری شهروندان را ارتقا می‌بخشد.

علاوه بر واقعیت افزوده، استفاده از فناوری بلاک‌چین و توکن‌های غیرقابل تعویض (NFTs) روش مالکیت آثار خیابانی را دگرگون کرده است. از آنجا که آثار فیزیکی در خیابان‌ها طول عمر کوتاهی دارند و ممکن است توسط شهرداری پاک شوند یا توسط رقبا تخریب گردند، ثبت دیجیتال آن‌ها فرصتی بی‌نظیر برای جاودانگی فراهم می‌کند. هنرمندان با اسکن سه‌بعدی و ثبت آثار خود در فضای بلاک‌چین، نسخه‌ای ابدی و غیرقابل تخریب از اثر خود خلق می‌کنند. این تحولات دیجیتالی نشان می‌دهند که خیابان‌های آینده دیگر محدود به دیوارهای بتنی نخواهند بود و در پهنه بی‌انتهای وب تداوم خواهند یافت.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

یک زوج جوان کره‌ای به اشتباه و غیرعمدی یک تابلوی خیابانی (گرافیتی) 440 هزار دلاری را نابود کردند!

آیا تمدن مصر باستان آنقدر طول کشید که در ادامه مصری‌های باستان، خودشان باستان‌شناس تمدن مصری شدند؟!

تاریخچه بخورهای پزشکی نسل جدید؛ از اسپری‌های بخار تا دستگاه‌های نِبولایزر پیشرفته

نقش دوست داشتنی دوروتی گیل با بازی جودی گارلند در فیلم جادوگر شهر اُز

آدم‌آهنی، مترسک و شیر بزدل فیلم جادوگر شهر اُز ؛ استعاره‌هایی از کمبودهای انسانی

ترانهٔ Somewhere Over the Rainbow در فیلم جادوگر شهر اُز و دلتنگی جمعی انسان