صدای لئو تولستوی؛ شنیدن طنین صدای نویسنده جنگ و صلح

نویسندگان بزرگ تاریخ همواره با آثار مکتوب خود در ذهن ما نقش بسته‌اند؛ اما مواجهه با صدای واقعی آن‌ها می‌تواند تجربه‌ای شگفت‌انگیز و تکان‌دهنده باشد. لئو تولستوی، غول ادبیات روسیه، از معدود نویسندگان قرن نوزدهم است که به لطف فناوری‌های نوظهور اواخر عمرش، ردی از صدای خود را برای آیندگان به یادگار گذاشت. در این مقاله می‌خواهیم ماجرای این ضبط تاریخی، کتاب مهجور و ارزشمند «تقویم خرد» و جزئیات شنیدنی از زندگی و اندیشه‌های تولستوی را بررسی کنیم و با هم به فایل صوتی منحصر‌به‌فرد او گوش بسپاریم. آیا شنیدن صدای تولستوی پس از یک قرن می‌تواند درک ما را از شخصیت پیچیده او تغییر دهد؟

پیش‌زمینه تاریخی ضبط صدا در آغاز قرن بیستم

در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، جهان با سرعت شگفت‌انگیزی در حال دگرگونی بود و اختراعات جدید نظیر فونوگراف (Phonograph) توماس ادیسون، امکان ثبت و ضبط صدا را برای اولین بار در تاریخ بشر فراهم کردند. پیش از این دوره، صدای تمام شخصیت‌های بزرگ تاریخی، از شاهان تا فیلسوفان، در تاریکی زمان گم شده بود و تنها نوشته‌های آن‌ها به دست ما می‌رسید. ضبط صدای چهره‌های برجسته ادبی در این دوران، نه تنها یک دستاورد فنی، بلکه تلاشی برای جاودانه‌سازی روح انسانی در قالب امواج صوتی به شمار می‌رفت.

در روسیه تزاری نیز استقبال از این فناوری‌های جدید با اشتیاق زیادی همراه بود و نخبگان فرهنگی تلاش می‌کردند تا از این ابزار برای ثبت میراث خود استفاده کنند. لئو تولستوی در دوران کهنسالی خود با این پدیده روبه‌رو شد و اگرچه در ابتدا با شک و تردید به ابزارهای مدرن می‌نگریست، اما به سرعت دریافت که فناوری ضبط صدا می‌تواند پیام‌های اخلاقی او را به گوش مخاطبان بسیار بیشتری در سراسر جهان برساند.

صدای لئو تولستوی را بشنوید!

از بعضی از بزرگان دنیای ادب، فیلم‌ها و اسناد صوتی زیادی به جا مانده، از بعضی‌ها هم نه. به علاوه ما انتظار نداریم، در مورد بعضی از قدما، حتی یک تکه صوتی کوچک هم مانده باشد. لئو تولستوی بی‌شک یکی از نوابغ ادبیات دنیاست. کدام آدم باقریحه و هنردوست و کتابخوانی را می‌شود خواند که تعلق خاطر دست‌کم به یکی از رمان‌ها و داستان‌های کوتاه او نداشته باشد؟ دیدن کتاب‌های تولستوی در قفسه‌های کتابخانه‌هایم، خاطرات دوران خوانده شدنشان را به یادم می‌آورد. روزهای نوجوانی و حتی روزهای بعد از فارغ‌التحصیلی…

آناکارنینا را که ورق می‌زنم، یاد شب‌هایی می‌افتم که حتی برق هم می‌رفت و پای چراغ نفتی با لذت صفحات زیادی از آن را می‌خواندم. سال‌ها پیش از آنکه بشود نسخه سینمایی این اثر را دید، چه چهره‌پردازی‌ها و برداشت‌های دیداری ذهنی که از این اثر نداشتم. بگذریم، دیروز در سایت وزین مارجینالین با اثری ناشناس ولی باارزش از تولستوی آشنا شدم که گمان می‌کنم در ایران ترجمه نشده باشد. اسم این اثر A Calendar of Wisdom است.

تقویم خرد؛ وبلاگ‌نویسی به سبک تولستوی

کسی چه می‌داند، شاید اگر تولستوی وبلاگ می‌نوشت، در وبلاگش دقیقا چنین پست‌هایی می‌نوشت. قضیه از این قرار است که تولستوی در یکی از روزهای مارس سال ۱۸۸۴، ایده خوبی به سرش راه یافت، اینکه کتابی بنویسد که مجموعه‌ای از سخنان قصار و سرشار از حکمت و دانایی بزرگان ادب و فلسفه و دانش دنیا از قرن‌ها پیش به این سو باشد. در عرض ۱۷ سال، او به تدریج این مجموعه را نوشت، درابتدا می‌خواست او اسم این کتاب را یک اندیشه حکیمانه برای هر روز بگذارد. جالب است که این کتاب خوب تا سال ۱۹۹۷ به انگلیسی ترجمه نشده بود، در ایران هم که هرگز ترجمه و چاپ نشده است.

با این همه محتوا و حجم نه چندان مفصل آن، و اینکه هر کس با وجود همه کمی وقت آزاد می‌تواند، روزانه یک صفحه از آن را بخواند، می‌تواند آدم را به این یقین برساند که در صورت ترجمه در ایران، مبدل به یک کتاب پرفروش شود.

شنیدن صدای تولستوی و معنای زندگی

اما به عنوان این پست می‌رسیم: در سال ۱۹۰۹، چهار سال بعد از نهایی شدن کتاب و یک سال قبل از مرگ تولستوی، او قطعه‌ای کوتاه از این کتاب را به انگلیسی خواند و ضبط کرد که در آن اشاره شده است، هدف از زندگی رسیدن به کمال شخصی است. از اینجا فایل صوتی را دانلود کنید و بشنوید.

That the object of life is self-perfection, the perfection of all immortal souls, that this is the only object of my life, is seen to be correct by the fact alone that every other object is essentially a new object. Therefore, the question whether thou hast done what thou shoudst have done is of immense importance, for the only meaning of thy life is in doing in this short term allowed thee, that which is desired of thee by He or That which has sent thee into life. Art thou doing the right thing?

خب! شاید انتظار داشتید که تولستوی مسلط‌تر به انگلیسی باشد، اما باید در نظر بگیرید که در آن دوره و روزگار شاید تسلط به زبان دوم فرانسوی، بسیار مهم‌تر از انگلیسی‌دان بودن بود. در خود کتاب‌های تولستوی به این مطلب اشاره شده است. نگاهی مختصر به این کتاب تولستوی نشان می‌دهد که در کتاب سخنان پندآموزی از دانشمندان و حکمای ایرانی هم کم نیست. نسخه دیجیتال کتاب را جایی پیدا نکردم، یک اپلیکیشن اندروید از این کتاب وجود دارد که ظاهرا به روسی است. اما در جستجوی مختصر خودم، وبلاگی را پیدا کردم که ظاهرا بخش‌های زیادی از کتاب را درج کرده است.

ردپای حکمت شرق و ایران در اندیشه‌های تولستوی

لئو تولستوی در طول دهه‌های پایانی عمر خود، شیفتگی عمیقی به فلسفه شرق و به ویژه اندیشه‌های اخلاقی متفکران ایرانی و اسلامی پیدا کرد. او در نگارش کتاب تقویم خرد تلاش کرد تا مرزهای جغرافیایی را پشت سر بگذارد و عصاره خرد بشری را بدون تعصبات مذهبی یا ملی گردآوری کند. به همین دلیل در صفحات مختلف این اثر، به کرات با جملات ارزشمندی از اندیشمندان بزرگی چون سعدی، حافظ و پیامبر اسلام مواجه می‌شویم که نشان‌دهنده گستره وسیع مطالعاتی اوست.

این رویکرد فرامتنی تولستوی نشان می‌دهد که او فراتر از یک رمان‌نویس رئالیست، یک مصلح اجتماعی و فیلسوف اخلاق بود که به دنبال ایجاد یک مذهب جهانی بر پایه عشق و صلح می‌گشت. مطالعه این بخش از اندیشه‌های او می‌تواند دیدگاه ما را نسبت به نویسنده رمان‌های عظیمی چون جنگ و صلح (War and Peace) گسترش دهد و او را به عنوان پلی میان فرهنگ غرب و شرق معرفی کند.

بررسی ابعاد ادبی و فلسفی کتاب تقویم خرد

شناسنامه اثر: کتاب «تقویم خرد» یا همان «یک اندیشه حکیمانه برای هر روز» اثری غیرداستانی و فلسفی از لئو تولستوی است که در سال ۱۹۰۵ نسخه نهایی آن به زبان روسی منتشر شد. این کتاب بر خلاف رمان‌های بزرگ او، شخصیت داستانی خاصی ندارد بلکه خود تولستوی به عنوان گردآورنده و مفسر، خواننده را در سفری روزانه همراهی می‌کند. او در این کتاب برای هر روز از سال تقویمی، مجموعه‌ای از نقل‌قول‌های فیلسوفان بزرگی چون افلاطون، کنفوسیوس، مارکوس اورلیوس و همچنین یادداشت‌های کوتاه اخلاقی خودش را قرار داده است.

داستان شکل‌گیری این کتاب به بحران روحی شدید تولستوی در دهه ۱۸۸۰ برمی‌گردد؛ زمانی که او از ثروت و شهرت ادبی خود خسته شده بود و به دنبال راهی برای ساده‌زیستی و معنای حقیقی زندگی می‌گشت. او کتاب تقویم خرد را مهم‌ترین اثر خود می‌دانست که به جای سرگرم کردن مخاطب، به او کمک می‌کند تا هر روز چند دقیقه به تامل و خودسازی بپردازد. این اثر نمونه بارزی از ادبیات تعلیمی است که قصد دارد اصول اخلاقی ساده و کاربردی را به زندگی روزمره مردم عادی وارد کند.

روابط تولستوی با فناوری‌های عصر خود

تولستوی رابطه بسیار پیچیده و متناقضی با پیشرفت‌های صنعتی و فناوری‌های جدید زمانه خود داشت. او از یک سو ماشین‌آلات مدرن و کارخانه‌ها را عامل استثمار کارگران و نابودی زندگی روستایی می‌دانست و از سوی دیگر، شیفته ابزارهایی بود که می‌توانستند به نشر افکار اخلاقی کمک کنند. هنگامی که نمایندگان شرکت توماس ادیسون در سال ۱۹۰۸ یک دستگاه فونوگراف شخصی به او هدیه دادند، او با شگفتی فراوان شروع به استفاده از آن برای ضبط پیام‌های صوتی و پاسخ به نامه‌هایش کرد.

این ضبط صدا که امروز به دست ما رسیده، گواهی بر همین رابطه متناقض است؛ مردی که لباس ساده دهقانی می‌پوشید و از تجملات بیزار بود، در مقابل یک بوق ضبط صدای پیشرفته ایستاد تا پیام صلح و کمال درونی را برای جهانیان ارسال کند. این فایل‌های صوتی به ما نشان می‌دهند که چگونه رسانه‌های نوین حتی در اوایل قرن بیستم توانستند مرزهای فیزیکی را از میان بردارند و صدای یک فیلسوف سالخورده را از عمق دشت‌های روسیه به سراسر جهان برسانند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

زندگینامه لئو تولستوی – نویسنده مشهور روسی و خالق جنگ و صلح و آنا کارنینا

رمان «جنگ و صلح» اثر لئو تولستوی: معرفی و بررسی

رمان “جنگ و صلح” نوشته لئو تولستوی – معرفی و بررسی و نقد

کتاب جنگ و صلح War and Peace تولستوی – معرفی، داستان و نقد و تحلیل

لئو تولستوی و تشریح دیدگاه هنری‌اش

کتاب رستاخیز – اثر لئو تولستوی