شگفتی‌های فنی و فلسفی فیلم جاذبه؛ فراتر از یک درام فضایی ساده

فیلم‌های ژانر بقا همواره تلاش کرده‌اند تا انسان را در مواجهه با شرایط دشوار و مرگبار محک بزنند؛ اما وقتی این تکاپو به خلاء بی‌انتها منتقل می‌شود، ابعاد ماجرا کاملاً تغییر می‌کند. فیلم سینمایی جاذبه ساخته آلفونسو کوارون یکی از متفاوت‌ترین تجربه‌های سینمایی در این زمینه است که فراتر از جلوه‌های بصری خیره‌کننده، مفهوم عمیق تنهایی و رهایی را به تصویر می‌کشد. در این مقاله به بررسی ابعاد مختلف این شاهکار، تحلیل دقیق ساختار فنی و علمی آن و تفاوتش با سایر آثار مشابه می‌پردازیم.

۱. تاریخچه درام‌های بقا در فضا و پیش‌زمینه ساخت جاذبه

ژانر سینمای بقا همواره به دنبال به تصویر کشیدن روح تسلیم‌ناپذیر انسان در برابر نیروهای مهارناپذیر طبیعت بوده است. در تاریخ سینما، قهرمانان بارها در جزایر دورافتاده، اقیانوس‌های طوفانی یا جنگل‌های تاریک رها شده‌اند تا اراده خود را برای زنده ماندن محک بزنند؛ اما انتقال این مبارزه به فضا، تمام قوانین فیزیکی و روانی حاکم بر درام را دگرگون می‌کند. فضا به عنوان بی‌رحم‌ترین محیط ممکن، هیچ اکسیژن، فشار هوا یا نیروی گرانشی برای بقای طبیعی در اختیار انسان نمی‌گذارد و هرگونه اشتباه کوچک در آن مساوی با مرگ ابدی است.

پیش از ساخت جاذبه در سال ۲۰۱۳، هالیوود آثار مختلفی را با محوریت خطرات فضایی روانه سینما کرده بود؛ اما بیشتر آن‌ها متکی بر فانتزی‌های فضایی یا تهدیدهای بیگانه بودند. آلفونسو کوارون (Alfonso Cuarón) با همکاری پسرش یوناس، تصمیم گرفت داستانی کاملاً واقع‌گرایانه و ملموس از تلاش برای بقا را بنویسد که در آن دشمن اصلی، نه موجودات فضایی، بلکه فیزیک خشن کیهان و انزوای مطلق باشد. این رویکرد جدید باعث شد تا استودیوهای فیلم‌سازی ابتدا نسبت به موفقیت اثری با این میزان محدودیت در کاراکترها و لوکیشن تردید داشته باشند، اما خروجی نهایی استانداردهای جدیدی را در سینما تعریف کرد.

۲. شناسنامه فیلم جاذبه

فیلم جاذبه در سال ۲۰۱۳ به کارگردانی و نویسندگی آلفونسو کوارون منتشر شد. این اثر با بازی درخشان ساندرا بولاک (Sandra Bullock) در نقش دکتر رایان استون و جورج کلونی (George Clooney) در نقش مت کوالسکی، توجه منتقدان سراسر جهان را به خود جلب کرد. صدای اد هریس (Ed Harris) نیز به عنوان کنترل‌کننده ماموریت در هیوستون شنیده می‌شود که ارتباط ضعیف زمین با فضانوردان را تداعی می‌کند. این اثر با بودجه‌ای حدود ۱۰۰ میلیون دلار تولید شد و توانست به فروش خیره‌کننده بیش از ۷۰۰ میلیون دلار در سراسر جهان دست یابد و نامزد ۱۰ جایزه اسکار شود که در نهایت ۷ جایزه از جمله بهترین کارگردانی و بهترین فیلمبرداری را از آن خود کرد.

داستان فیلم درباره یک مهندس پزشکی به نام دکتر رایان استون است که در اولین ماموریت فضایی خود به همراه فضانورد باسابقه، مت کوالسکی، در حال تعمیر تلسکوپ فضایی هابل هستند. ناگهان خبر می‌رسد که انهدام یک ماهواره جاسوسی توسط روسیه باعث ایجاد توده‌ای عظیم از زباله‌های فضایی شده که با سرعت سرسام‌آوری در حال حرکت در مدار زمین هستند. برخورد این زباله‌ها با شاتل فضایی، ارتباط فضانوردان با زمین را قطع کرده و آن‌ها را در فضای لایتناهی معلق و سرگردان رها می‌کند؛ داستانی که لحظه به لحظه آن با تعلیق عظیمی همراه است.

۳. آن حس یگانه تنهایی روحانی؛ تحلیل فیلم جاذبه

هالیوود تا به حال فیلم‌های زیادی در ژانر بقا و تکاپوی انسان‌ها در تنهایی برای زنده ماندن ساخته است، آن هم در تنهایی نسبی. تازه‌ترین فیلم‌های مشهور در این ژانر، فیلم زندگی پای (Life of Pi) هستند که سال پیش به نمایش درآمد، امسال هم فیلم کاپیتان فیلیپس (Captain Phillips) و نیز فیلم همه چیز از دست رفته (All Is Lost) چنین حال و هوایی دارند. اما فیلم ۹۰ دقیقه‌ای جاذبه یا Gravity آلفونسو کوارون چیز دیگری است.

دیگر هر کس که تریلر فیلم را دیده باشد، می‌داند داستان چیست؛ یک دردسر فضایی. یک حادثه در شاتل فضایی باعث می‌شود فضانوردان با مرگ و زندگی دست‌ و پنجه نرم کنند. جلوه‌های ویژه سه‌بعدی، منظره‌های زمین و عمقی که در تمام نسخه‌ها پیدا هستند، مبهوت‌کننده بودند. مانده‌ام اگر نسخه بلوری سه‌بعدی باکیفیت فیلم را ببینم، چه خواهم گفت. با این حال به شما توصیه می‌کنم اگر شانسش را دارید، فیلم را به صورت سه‌بعدی در سینما ببینید.

جلوه‌های ویژه دو جنبه به فیلم داده بودند: اول تهییج، اما این چیزی است که در همه فیلم‌های حادثه‌ای هم می‌شود دید. جنبه دیگر، ایجاد یک حس روحانی بود؛ یک حس جدایی و منفک‌شدگی. در حین دیدن فیلم، این حس ناخودآگاه به انسان هم القا می‌شد. من فیلم را تنها دیدم، بنابراین نمی‌توانم حدس بزنم که در سالن‌های سینما وقتی مردم فیلم را به طریق آی‌مکس و سه‌بعدی هم می‌بینند، بعد تمام شدن فیلم به هم گفته‌اند که این حس را داشته‌اند یا نه.

این حس تنهایی ناب است. تنهایی‌های زمینی ما، معمولاً ممکن نمی‌شوند مگر در حصارهای تنگ و محیط‌های نمور، یا احیاناً کروزوئه‌وار در جزیره‌ای ناشناخته؛ اما فرق است بین این تنهایی با وقتی که تنها باشی و در عین حال دنیا زیر پایت باشد و بتوانی طلوع آفتاب را بر فراز رود گنگ با همه زیبایی‌هایش ببینی.

چند وقت پیش وقتی خبری منتشر شد، مبنی بر ثبت‌نام یک شرکت خصوصی از کسانی که مایل هستند سفری یک‌طرفه به مریخ داشته باشند، با خواندن آن خبر به همین تنهایی ناب فکر می‌کردم. در یک سوی این تخیل عجیب آدم فکر می‌کند که در آن تنهایی چه می‌کند؛ کتاب می‌خواند، بیهوده فیلم می‌بیند و کارهای روزمره را تکرار می‌کند. در سوی دیگر، تو نماینده‌ای تنها می‌شوی؛ رسولی که زمین را می‌بینی و به جای همه ساکنانش می‌توانی به آفرینش و نابخردی‌ها و معنی زندگی فکر کنی!

به همین خاطر در حین تماشای فیلم من حسی دوگانه داشتم؛ از یک سو محو هیجان فیلم شده بودم، فیلمی که تنها با دو بازیگر مشهور یعنی ساندرا بولاک و جورج کلونی و صدای یک بازیگر مشهور دیگر یعنی اد هریس، هیجانی بیشتر از فیلم‌های حادثه‌ای معمول ایجاد می‌کرد و از سوی دیگر آن لحظات ناب را شکار می‌کردم. یکی از سکانس‌های ناب که فوری قاپیدم، صحنه بسیار زیبایی بود که ساندرا بولاک همچون جنینی که به ناف متصل شده باشد، در وضعیت جنینی قرار گرفته بود و برای دمی، بعد از آن همه تقلا، اجازه یافته بود تا مادر هستی در رحمش به او آرامش بدهد.

همه این‌ها را در قسمت اول پست نوشتم تا حس و حال خودم را انتقال بدهم. به گمانم همین حس و حال و برداشت شخصی هنگام نوشتن در مورد یک فیلم، بهتر از نوشته‌هایی باشند که می‌شود مشابهش را در هر سایت داخلی یا خارجی فیلم خواند. جاذبه، گرافیک خیره‌کننده آواتار (Avatar) را ندارد، اما در عمل فیلمی از آب درآمده که سال‌های سال در ردیف بهترین فیلم‌های سینمایی در کنار بزرگانی مثل ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (2001: A Space Odyssey) اثر استنلی کوبریک قرار خواهد گرفت.

جورج کلونی پا به سن گذاشته، هنوز هم اغواکننده است. او که تجربه فیلم سولاریس (Solaris) استیون سودربرگ را داشته، در این فیلم نقش دوست‌داشتنی، شوخ و فداکاری دارد. ساندرا بولاک از سوی دیگر توانسته به خوبی از عهده نقشش برآید. جالب است بدانید که او مجبور بوده حین فیلمبرداری، هر روز ساعت‌های طولانی در یک حلقه مکانیکی بزرگ بماند تا حرکات معلق در فضا شبیه‌سازی شوند.

فیلم تا جایی که توانسته به قوانین فیزیک وفادار مانده است. دیدن تریلر فیلم ما را نگران کرده بود که فیلم به یکی از قوانین یعنی عدم انتشار صوت در خلاء بی‌توجهی کرده است، اما در فیلم اصلی خبری از این مطلب نبود و سکوت فضا به خوبی رعایت شده بود. چیز جالب دیگر اشاره فیلم به سندرم کسلر (Kessler Syndrome) بود؛ در فضا برخلاف زمین، ترکش‌های برخورد دو چیز به هم، به حرکت خود در مدار زمین ادامه می‌دهند، آن‌قدر که به چیز دیگری برخورد کنند یا بعد از مدت‌های زیاد به زمین سقوط کنند. این مسئله باعث ایجاد یک واکنش زنجیره‌ای و احتمال تخریب بیشتر می‌شود. این مطلب را نخستین بار دونالد کسلر در سال ۱۹۷۸ در یک مقاله علمی شرح داد.

ولی فیلم هر چه باشد خالی از اشتباه نیست؛ مثلاً ارتفاع تلسکوپ فضایی هابل از زمین حدود ۵۶۰ کیلومتر است و ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) از زمین ۴۲۰ کیلومتر فاصله دارد، بنابراین عملاً غیرممکن است که بدون برنامه‌ریزی مدار و تجهیزات رانشی عظیم، بشود از یکی به دیگری در یک ارتفاع و زاویه مداری متفاوت رفت. کارگردان فیلم که یکی از نویسندگان فیلمنامه هم بوده، بعد از تجربه‌های پیشین که شاید فرزندان انسان (Children of Men) درخشان‌ترین آن‌ها باشد، در اینجا هم توانسته است هنر کارگردانی خود را نشان بدهد.

فیلم از یک سو به خاطر قلت بازیگران و تمرکز حوادث، مینیمال می‌نماید و از سوی دیگر در بیان زیبایی زمین آبی و سبز و آفتاب‌سوخته گرفته تا تاریکی و اعماق فضای بی‌کران؛ از هیبت ترسناک کیهان گرفته تا وحشت هیچ، از گرمی خورشید سوزان تا انجماد این برزخ ابدی، مشروح و تاثیرگذار است. اگر طاقتش را دارید تا زمان آمدن نسخه‌های بسیار باکیفیت‌تر صبر کنید، اما اگر می‌خواهید زودتر این فیلم را مزه کنید، درنگ نکنید که پشیمان نخواهید شد!

۴. شبیه‌سازی دقیق فضا؛ وفاداری به فیزیک و خطاهای علمی جاذبه

یکی از بزرگ‌ترین نقاط قوت فیلم جاذبه، تلاش تیم سازنده برای رعایت اصول علمی پروازهای فضایی و مکانیک مداری بوده است. آلفونسو کوارون از مشاوران علمی متعددی بهره گرفت تا خلاء، عدم وجود هوا و به خصوص نحوه حرکت اجسام در محیط میکروگرانش را به دقیق‌ترین شکل ممکن بازسازی کند. عدم انتشار امواج صوتی در محیط بدون هوا، یکی از مواردی بود که به بهترین شکل در طراحی صدای فیلم رعایت شد؛ به طوری که مخاطب صداها را تنها از طریق لرزش‌های منتقل‌شده به لباس فضانوردان می‌شنود که این تکنیک، حس خفقان و واقع‌گرایی فیلم را دوچندان کرده است.

با این وجود، برای پیشبرد درام داستان، برخی از قوانین علمی قربانی شدند. فیزیکدانان برجسته‌ای مانند نیل دگراس تایسون اشاره کرده‌اند که علاوه بر تفاوت فاحش ارتفاع مداری هابل و ایستگاه فضایی، حرکت ساندرا بولاک با جت‌پک دستی ساده برای رسیدن به ایستگاه دیگر، از نظر مصرف سوخت و فیزیک حرکت غیرممکن است. همچنین در صحنه تراژیک رها شدن مت کوالسکی در فضا، پس از ایستادن طناب‌ها دیگر نیروی گریز از مرکزی وجود نداشت که او را به سمت بیرون بکشد و یک کشش ساده طناب توسط استون می‌توانست کوالسکی را به سمت ایستگاه بازگرداند؛ اما کوارون برای خلق یک فداکاری دراماتیک، این قانون فیزیکی را نادیده گرفت.

۵. پشت صحنه و چالش‌های فنی ساخت فیلم جاذبه

تولید فیلم جاذبه یک کابوس لجستیکی و فنی برای عوامل ساخت بود که بیش از چهار سال به طول انجامید. از آنجا که روش‌های سنتی فیلمبرداری روی پرده سبز نمی‌توانست حس واقعی معلق بودن در فضا را بازسازی کند، کوارون و مدیر فیلمبرداری برجسته‌اش، امانوئل لوبزکی، ابزارهای کاملاً جدیدی اختراع کردند. آن‌ها یک مکعب نورانی مجهز به هزاران پنل LED کوچک طراحی کردند که ساندرا بولاک درون آن قرار می‌گرفت و تصاویر متحرک فضا روی دیواره‌های مکعب تابیده می‌شد تا بازتاب نور ستاره‌ها و زمین روی کلاه و لباس فضانوردی او کاملاً واقعی به نظر برسد.

بولاک برای بازی در این شرایط سخت، ماه‌ها تحت تمرینات بدنی شدید قرار گرفت تا بتواند حرکات آهسته و روان فضانوردان در شرایط بی‌وزنی را به صورت ارادی شبیه‌سازی کند. او روزانه تا ۹ ساعت درون این قفس نورانی معلق می‌شد و ارتباطش با کارگردان تنها از طریق هدفون بود که این موضوع به گفته خودش، حس واقعی انزوا و تنهایی کاراکتر رایان استون را در وجود او بیدار کرد. این تلاش‌ها در نهایت منجر به خلق پلان‌سکانس‌های بسیار بلندی شد که بیننده را مستقیماً به درون کلاه خودِ فضانورد و تجربه شخصی او از وحشت فضا پرتاب می‌کرد.

۶. فلسفه بقا و نمادگرایی جنینی در تاریکی مطلق کیهان

فیلم جاذبه فراتر از یک اثر علمی‌تخیلی و هیجان‌انگیز، یک بیانیه فلسفی عمیق درباره تولد دوباره و میل به زیستن است. کاراکتر دکتر رایان استون زنی است که پیش از سفر فضایی، دختر کوچک خود را در یک حادثه ساده از دست داده و از نظر روانی عملاً زندگی روی زمین را رها کرده است. برای او، فضا نه یک ماموریت علمی هیجان‌انگیز، بلکه پناهگاهی ساکت برای فرار از دردهای دنیای واقعی است. تنهایی او در فضا، نمادی عینی از انزوای درونی و افسردگی شدید او پس از سوگواری فرزندش است.

تصویر نمادین قرار گرفتن استون در حالت جنینی در ایستگاه فضایی، نقطه عطف این سفر روحی است؛ جایی که او پس از نبردی سخت با مرگ، در محیط امن ایستگاه پناه می‌گیرد و لوله‌های اکسیژن دور او شبیه به بند ناف در رحم مادر می‌شوند. سفر او از تاریکی فضا به سمت زمین، نمادی از یک زایمان دوباره و غلبه بر تمایل به مرگ است. در نمای پایانی فیلم، وقتی استون سرانجام بر خاک زمین قدم می‌گذارد و با سختی روی پاهای خود می‌ایستد، ما تکامل دوباره انسان و ایستادگی او بر روی زمینی را می‌بینیم که اکنون ارزش تک‌تک لحظات زندگی بر روی آن را با تمام وجود درک کرده است.

سوالات متداول

مطالب مرتبط

نقش دوست داشتنی دوروتی گیل با بازی جودی گارلند در فیلم جادوگر شهر اُز

فیلم جادوگر شهر اُز | داستان و نقد The Wizard of Oz (1939)

آدم‌آهنی، مترسک و شیر بزدل فیلم جادوگر شهر اُز ؛ استعاره‌هایی از کمبودهای انسانی

ترانهٔ Somewhere Over the Rainbow در فیلم جادوگر شهر اُز و دلتنگی جمعی انسان

معرفی کتاب: شگفتی فلسفی: سیری در تاریخ فلسفه

نمایش جادوگر شهر اُز با بازآفرینی هوش مصنوعی گوگل بر پردهٔ کروی Sphere لاس‌وگاس