رازهای موفقیت پپ گواردیولا؛ فیلسوف کاتالان چگونه بارسلونا و جهان را تغییر داد؟

دنیای فوتبال به دو نیمه تقسیم می‌شود: پیش از ظهور پپ گواردیولا (Pep Guardiola) و پس از آن. در دسامبر سال ۱۹۹۰، وقتی جوانی لاغراندام با پیراهن آبی‌واناری در نیوکمپ قدم گذاشت، کمتر کسی تصور می‌کرد که او روزی به معمار بزرگ فوتبال مدرن تبدیل شود. پپ تنها یک بازیکن یا مربی نیست؛ او یک فیلسوف، یک استراتژیست کمال‌گرا و فرزند خلف مکتبی است که زیبایی را بر نتیجه مقدم می‌داند. در این مقاله می‌خواهیم مسیر پرفرازونشیب این رؤیاساز کاتالان را بررسی کنیم و ببینیم چگونه او از آکادمی لاماسیا به قله‌های افتخار در بارسلونا، بایرن مونیخ و منچسترسیتی رسید. آیا واقعاً او برترین مربی تاریخ است یا صرفاً خوش‌شانس بوده که با بهترین بازیکنان جهان کار کرده است؟ با ما همراه باشید تا پاسخ این پرسش‌ها را در بازخوانی زندگی مردی بیابیم که هرگز به موفقیت قانع نمی‌شود.

ریشه‌های فلسفی پپ؛ میراث کرایف و مکتب لاماسیا

برای درک عظمت پپ گواردیولا، باید به اواخر دهه ۸۰ میلادی بازگشت؛ زمانی که ایالت کاتالونیا در تب‌وتاب یک هویت جدید بود. در آن سال‌ها، بارسلونا زیر سایه رقیب دیرینه خود قرار داشت و نیاز به یک منجی احساس می‌شد. یوهان کرایف (Johan Cruyff) با بازگشت به نیوکمپ، بذر فلسفه‌ای را کاشت که در آن توپ، محور اصلی جهان بود. پپ گواردیولا در چنین بستری رشد کرد؛ جایی که در آکادمی لاماسیا (La Masia) یاد گرفت فوتبال تنها یک بازی فیزیکی نیست، بلکه یک هنر کلامی و بصری است. او محصول سیستمی بود که به بازیکنان ریزنقش اما باهوش، بیشتر از غول‌های تنومند بها می‌داد. این دوران، عصر طلایی شکوفایی ایدئولوژی‌هایی بود که بعدها فوتبال مدرن را شکل دادند.

پیش از آنکه پپ به ترکیب اصلی برسد، بارسلونا در جستجوی یک لنگرگاه در میانه میدان بود؛ کسی که بتواند نبض بازی را کنترل کند و به عنوان رابط میان دفاع و حمله عمل نماید. کرایف معتقد بود که بهترین دفاع، مالکیت توپ است و پپ جوان، دقیقاً همان قطعه گمشده پازل بود. او در دورانی قد کشید که فوتبال اروپا به سمت فیزیکی شدن پیش می‌رفت، اما بارسلونا با تکیه بر نبوغ افرادی چون گواردیولا، مسیری متفاوت را برگزید. این سکشن از زندگی او، پیش‌نیاز درک تمام موفقیت‌های بعدی است؛ چرا که پپ بدون آموزه‌های توتال فوتبال و محیط آکادمیک بارسلونا، هرگز نمی‌توانست به چنین دیدگاه وسیعی در مربیگری دست یابد. او در واقع زبان فوتبال را در این سال‌ها آموخت تا بعدها آن را به لهجه‌های مختلف در دنیا تدریس کند.

از زمین‌های خاکی تا طلوع در نیوکمپ؛ اولین نمایش

سال ۱۹۹۰ بود. روز ۱۶ دسامبر. یوهان کرایف بزرگ، قرار بود افسانه‌ی بزرگی از بارسا بسازد، جوری که به آن تیمی که کرایف معماریش کرد، این لقب را دهند: «تیم رؤیایی» (Dream Team)! «چارلی رکساچ» (Charly Rexach) هم مربی تیم «ب» بارسا بود. کرایف برای بازی با کادیز، جوان‌های بااستعداد تیم رکساچ را می‌خواست و رکساچ هم پسرک را معرفی کرد. لاغر بود و هنوز ۲۰ سالش هم نشده بود، از ۱۳ سالگی با تیم نونهالان بارسلونا تمرین کرده بود. کرایف تصمیم گرفته بود جوان را به‌جای «گیلرمو آمور» بازی دهد. رکساچ می‌گفت به درد سمت راست خط میانی می‌خورد، اما کرایف پست وسط را برای او پسندید و مأمورش کرد که نیمه‌ی دوم، در پستی که او می‌خواهد بازی کند. پسرک در نیمه‌ی اول کارت زرد گرفته بود اما خودش را نباخت، با کله‌شقی کاتالونیاییش می‌خواست خودش را به مربی ثابت کند. کرایف تحت‌تأثیر توانایی او در پاس‌کاری قرار گرفت و بارسلونا آن بازی را با گل‌های «بگیریستاین» و «باکِرو»، ۲-۰ برد. بازی پسر جوان، چشم کرایف را گرفت، کسی را که می‌خواست پیدا کرد. آن بازیکنی که کرایف پسندید، اسمش جوزپ گواردیولا ای سالا بود.

کرایف به گواردیولای جوان، چهار بار دیگر در آن فصل بازی داد. در این ۵ بازی، گواردیولا این‌قدر اطمینان مربی‌اش را جلب کرد که در فصل آتی، ۴۰ بار او را در ترکیب تیم گذاشت. گواردیولا درباره‌ی آن بازی می‌گوید: «واقعاً از روش بازی‌ام خوشحالم. امتیاز بزرگی که داشتم، این بود که بین بازیکنانی بزرگ بازی می‌کردم که آن‌قدر با کیفیت بالا بازی می‌کردند که بد بازی کردن را برایت دشوار می‌ساختند.» این‌طور شد که گواردیولا با آمور برای به چنگ آوردن پست هافبک دفاعی، رقابت کرد و جایش را در ترکیب اصلی یافت. گواردیولا در حالی‌که تنها ۲۰ سال داشت، طعم افتخار را تجربه کرد و قهرمانی لالیگا و جام باشگاه‌های اروپا را به‌دست آورد. در المپیک بارسلون، با تیم‌ملی اسپانیا به مدال طلا رسید. تیم رؤیایی کرایف، در لالیگا بی‌رقیب بود، و در اروپا قدرت‌نمایی می‌کرد تا آن‌که در دوباره به فینال جام باشگاه‌های اروپا رسید، اما شکست سنگینی از میلان خورد که آن‌زمان، مربی‌اش «فابیو کاپلو» بود.

معماری تیم رویایی؛ سال‌های طلایی دهه نود

در سال ۱۹۹۶، کرایف از بارسلونا رفت، اما تزلزلی در جایگاه گواردیولا، به‌عنوان هافبک تدافعی ایجاد نشد. مربی بعدی او، سِر بابی رابسن (Sir Bobby Robson) بود. در همان فصل، بارسلونا جام‌های کوپا دل رِی، سوپرجام یوفا و جام برندگان را به‌دست آورد. در آن فصل، رونالدو و لوییس فیگو، تازه با بارسلونا قراردادهایشان را امضا کرده بودند. با وجود پیشنهادات گزافی که رم و پارما برای خرید گواردیولا دادند، او قراردادی با بارسلونا امضا کرد که می‌بایست طبق آن تا سال ۲۰۰۱ برای بارسلونا بازی می‌کرد. فصل ۹۷- ۹۸ برای گواردیولا بدیُمن بود و او بخاطر مصدومیت، بیشتر فصل را از دست داد. در آن فصل و فصل بعد، لوییس فن‌خال (Louis van Gaal) مربی بارسا بود و فیگو و ریوالدو در بارسا می‌درخشیدند، اما گواردیولا زیر تیغ جراحی رفت و جام‌جهانی ۱۹۹۸ را از دست داد و این داستان، دوباره در فصل ۹۹- ۲۰۰۰ تکرار شد.

سال ۲۰۰۱ هم برای بارسلونا بد گذشت و آن‌ها در لیگ، چهارم شدند. کاپیتان گواردیولا تصمیم به رفتن از شهری را گرفت که در آن به‌دنیا آمده بود و ۳۰ سال از عمرش را در آن گذراند و به تیمش خدمت کرد. در ۲۴ جون ۲۰۰۱، برای آخرین‌بار پیراهن بارسلونا را پوشید و مقابل سلتیک اسکاتلند بازی کرد. جوزپ گواردیولا، برای بارسلونا ۳۸۴ بازی انجام داد و در طول ۱۲ سال، ۱۶ عنوان به‌دست آورد. در کنفرانس پس از بازی، گواردیولا گفت: «سفری طولانی بود، من خوشحالم و مغرور، به‌خاطر رفتار مردم با خودم و دوستانی که بدست آوردم خوشحالم. دیگر نمی‌توانم چیزی بیش از این بخواهم. من سال‌های درازی را باشکوه گذراندم. نمی‌خواستم تاریخی بسازم، جز تاریخ خودم را.» این روحیه کمال‌طلبی، همان چیزی است که بعدها در دوران مربیگری او به اوج رسید.

دوران گذار و چالش‌های پس از کرایف

پس از آن، گواردیولا راهی ایتالیا شد. ابتدا پیراهن برشا را پوشید و سپس، رم. اما حادثه‌ای بدتر از جراحی‌هایش برایش پیش آمد: تست ناندرولون او مثبت بود! کمیته‌ی دوپینگ، با تمام توان شروع به محکوم کردنش کرد. در حالی‌که او تنها ۷۱ بازی در ایتالیا انجام داد، بیشتر سال‌های پس از آن را برای رفع اتهام از خود گذراند. گواردیولا ۳۴ ساله شده بود که به قطر رفت تا سال‌های پایانی فوتبالش را سپری کند، درست مثل مهاجم دوست‌داشتنی آرژانتینی، گابریل باتیستوتا. در سال ۲۰۰۶، گواردیولا برای مدت کوتاهی به مکزیک رفت و برای ۶ ماه به باشگاه «دورادوس دِ سینالوآ» بازی کرد و بعد، از فوتبال خداحافظی کرد. اما این پایان ماجرا نبود، بلکه آغازی برای یک مأموریت بزرگتر در قامت یک رهبر بود.

گواردیولا نمی‌خواست فوتبال از دغدغه‌هاش جدا شود، در ۲۱ جون ۲۰۰۷، نزدیک به ششمین سالگرد جداییش از بارسلونا، دوباره به خدمت بارسلونا در آمد. این‌بار، به‌عنوان مربی تیم «ب» بارسلونا. رئیس بارسلونا، خوان لاپورتا روش مربیگری او را پسندید و تصمیم گرفت پس از پایان آن فصل، او را جانشین «فِرانک ریکارد» کند و تصمیمش را عملی کرد. در حالی‌که او آلوز، سیدو کِیتا، پیکه و آنری را به ترکیبش افزود، در تمرینات، نسبت به ریکارد بیشتر به تیمش سخت گرفت. اهالی کاتالونیا که از تیم ساخت ریکارد دلخور بودند، بزودی با تیم ساخت گواردیولا که هموطن خودشان بود، آشتی کردند. او با بازیکنان تیمش رفاقت می‌کرد و بازیکنانش هم دوستش داشتند. او برای هم‌پستی‌هایش، ژاوی هرناندز و آندره‌آس اینیستا، همواره الگو بود و حالا مربی و دوستشان.

هجرت تلخ و بازگشت شکوهمند به خانه

همان‌طور که او توسط کرایف فرصت درخشش یافت، به جوان‌هایی مانند پدرو و جفرن و بویان فرصت خودنمایی داد. اولین بازی‌اش در مقام مربی در لالیگا، با باخت در برابر «نومانسیا» همراه شد، اما ناگهان بارسلونا پوست انداخت و افسانه‌ی تیم رؤیایی دوباره به حقیقت پیوست. در همان سال بود که بارسلونا در ال‌کلاسیکو (El Clásico) سان تیاگو برنابئو ۶-۲ دشمن دیرینه‌اش را در هم کوبید. بارسا در آن سال، به رویایی‌ترین آرزویی که یک تیم اروپایی می‌تواند داشته باشد، رسید. قهرمانی لالیگا، کوپا دل ری. در فینال جام باشگاه‌های اروپا در ورزشگاه المپیک رم، منچستر یونایتد سر الکس را ۲-۰ شکست داد. این‌طور بود که گواردیولا، جوان‌ترین مربی‌ای شد که به این افتخار رسیده است.

گواردیولا سوپر کاپ اسپانیا، سوپر کاپ اروپا و جام باشگاه‌های جهان را هم به‌دست آورد و به‌رویایی‌ترین شکل، اولین فصل مربیگری‌اش در بارسا را پایان داد. سال بعد، اولین عنوانی که بارسا و گواردیولا از دست دادند، کوپا دل ری بود که بخاطر باخت به سویا، از آن کنار رفتند. در همان ماه، قراردادش را تا پایان فصل ۲۰۱۰- ۲۰۱۱ تمدید کرد و در فوریه‌ی آن فصل، در ۱۰۰اُمین تجربه‌ی مربیگری تیم اصلی بارسا ۷۱ برد، ۱۹ مساوی و ۱۰ باخت کسب کرده بود. آبی‌اناری‌ها در لالیگا با شکست قاطعانه‌ی ۴-۰ وایادولید، با ۹۹ امتیاز، یک رکورد بی‌نظیر در تاریخ لالیگا ثبت کردند. تیمی که او ساخت، نه تنها برنده بود، بلکه زیبا بازی می‌کرد و این مهم‌ترین میراث او در نیوکمپ بود.

انقلاب ۲۰۰۹؛ فصلی که تاریخ فوتبال را دو نیم کرد

امروز که به گذشته نگاه می‌کنیم، سال ۲۰۰۹ نقطه عطف فوتبال است. پپ گواردیولا با تکیه بر مثلث مسی، ژاوی و اینیستا، دنیایی را خلق کرد که در آن حریف حتی فرصت لمس توپ را نداشت. او با رفتاری کاریزماتیک در کنار زمین و تعویض‌های طلایی‌اش، درس جاه‌طلبی می‌داد. چیزی که از او این گواردیولا را ساخته، این است که هیچ میزانی از افتخار، قانعش نمی‌کند. او از فوتبال و برتری ستارگانش لذت می‌برد، و چون لذت می‌برد تمام قوایش را برای برد به کار می‌بندد، و چون تلاش می‌کند، برنده می‌شود، و چون بیشتر می‌خواهد به این چرخه ادامه می‌دهد. او به بازیکنانش یاد داده تشنه‌ی این لذت باشند و بیشتر از پیش بخواهند. مدیریت او بر بازیکنان، نه با دیکتاتوری، که با رفاقت و احترام بود.

بارسلونا برای بسیاری، بیش از فوتبال است؛ بارسلونا با پپ معنای زیبایی و اوج گرفت. این تیم نشان داد می‌توان آرزویی داشت و با تکیه بر فلسفه و وفاداری به ریشه‌ها به آن رسید. پپ در ۴۰ سالگی به کمال رسید و تمام افتخارات ممکن را در یک باشگاه به دست آورد. اما او می‌دانست که برای تداوم نبوغش، باید چالش‌های جدیدی را تجربه کند. جدایی او از بارسلونا در سال ۲۰۱۲، پایان یک عصر بود، اما پایان رؤیاساز نبود. او رفت تا در سرزمین‌های دیگر، بذر فوتبال مالکانه را بکارد و ثابت کند که موفقیتش در کاتالونیا، صرفاً وابسته به یک نسل خاص نبوده است.

مونیخ؛ تکامل تاکتیکی در قلب باواریا

هنگامی که پپ گواردیولا در سال ۲۰۱۳ هدایت بایرن مونیخ (Bayern Munich) را بر عهده گرفت، بسیاری معتقد بودند که او ریسک بزرگی کرده است. بایرن تحت هدایت یوپ هاینکس به سه‌گانه دست یافته بود و پپ باید تیمی را تحویل می‌گرفت که در قله قرار داشت. اما او نیامده بود تا صرفاً برنده باشد؛ او آمده بود تا فوتبال آلمان را بازتعریف کند. در مونیخ، پپ با چالش‌های جدیدی روبرو شد؛ از جمله یادگیری زبان آلمانی در کوتاه‌ترین زمان ممکن و تقابل با گگن پرسینگ (Gegenpressing) یورگن کلوپ. او در بایرن، استفاده از «مدافعان کناری معکوس» را به کمال رساند و فیلیپ لام را از یک دفاع راست کلاسیک به یک هافبک طراح در قلب میدان تبدیل کرد که این حرکت، یکی از نبوغ‌آمیزترین تغییرات تاکتیکی دهه اخیر بود.

دوران حضور او در آلمان با سلطه مطلق بر بوندس‌لیگا همراه بود، هرچند که در لیگ قهرمانان اروپا با بدشانسی و مصدومیت‌های بدموقع ستارگانش روبرو شد. پپ در مونیخ یاد گرفت که چگونه از قدرت فیزیکی فوتبال آلمان برای ارتقای سیستم مالکانه‌اش بهره ببرد. او بایرن را به تیمی تبدیل کرد که در هر بازی بیش از ۷۰ درصد مالکیت توپ را در اختیار داشت و رقبایش را در نیمه زمین خودشان حبس می‌کرد. میراث پپ در مونیخ، فراتر از سه قهرمانی لیگ بود؛ او بازیکنانی مثل یاشوا کیمیش را پرورش داد و به کالبد فوتبال آلمان، روحی تاکتیکی و منعطف دمید که هنوز هم آثار آن در این باشگاه دیده می‌شود. او ثابت کرد که فلسفه‌اش فراتر از مرزهای کاتالونیا، در هر خاک و فرهنگی قابلیت جوانه زدن دارد.

پادشاهی در اتحاد؛ میراث منچسترسیتی و کمال پپ

ورود به لیگ برتر انگلیس (Premier League) در سال ۲۰۱۶، دشوارترین آزمون زندگی حرفه‌ای پپ بود. منتقدان می‌گفتند فوتبال فیزیکی و پرفشار جزیره، جای مناسبی برای تیکی‌تاکای ظریف او نیست. اما پپ با صبوری و با حمایت بی‌دریغ مالکان منچسترسیتی، امپراتوری خود را بنا کرد. او پس از یک فصل دشوار ابتدایی، سیتی را به تیمی تبدیل کرد که رکوردهای امتیازی لیگ برتر را یکی پس از دیگری جابه‌جا کرد. کسب ۱۰۰ امتیاز در یک فصل، رکوردی بود که تا پیش از پپ دست‌نیافتنی به نظر می‌رسید. او در منچسترسیتی، تکامل نهایی خود را به عنوان یک مربی نشان داد؛ جایی که توانست با استفاده از بازیکنانی چون کوین دی‌بروینه و بعدها ارلینگ هالند، ماشینی جنگی بسازد که هم زیبا بازی می‌کرد و هم با بی‌رحمی تمام رقبایش را از پیش رو برمی‌داشت.

سرانجام در سال ۲۰۲۳، پپ با فتح لیگ قهرمانان اروپا همراه با منچسترسیتی و تکمیل سه‌گانه، به تمام تردیدها پایان داد. او اکنون تنها مربی تاریخ است که دو سه‌گانه با دو باشگاه مختلف در دو لیگ معتبر جهان کسب کرده است. پپ در انگلیس نه تنها جام‌ها را درو کرد، بلکه سبک بازی تمام تیم‌های لیگ برتر را تغییر داد؛ امروزه حتی تیم‌های میانه جدولی انگلیس هم سعی می‌کنند بازی را از عقب زمین شروع کنند، سنتی که پپ با خود به جزیره آورد. او در منچسترسیتی به کمالی رسید که شاید هیچ مربی دیگری در تاریخ فوتبال مدرن به آن دست نیافته باشد. پپ گواردیولا اکنون فراتر از یک مربی، به عنوان استاندارد طلایی فوتبال در جهان شناخته می‌شود؛ مردی که رؤیاهایش پایانی ندارد و هر فصل، نسخه جدیدی از نبوغ خود را به نمایش می‌گذارد.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

پپ گواردیولا: زندگینامه و دستاوردهای ورزشی و زندگی شخصی

خلاصه کتاب نخبگان چگونه نخبه می‌شوند – نوشته مالکوم گلدول | رازهای پنهان موفقیت، فرصت‌ها و الگوهای نادیده‌گرفته‌شده

دروازه‌ای به دنیای ناممکن‌ها؛ علمی تخیلی چیست و چگونه جهان ما را تغییر داد؟

سیر تحول پی‌پل؛ چگونه غول دنیای فین‌تک نظام مالی جهان را تغییر داد؟

چگونه هوش مصنوعی جهان را تغییر خواهد داد؟ انیمیشنی جذاب که سود و خطرات زیان‌های هوش مصنوعی را…

هوش مصنوعی چگونه جهان را تغییر خواهد داد؟