شگفتی‌های سینما؛ بازیگرانی که بیشتر از همه روی پرده نقره‌ای جان باخته‌اند

در دنیای فانتزی و پر زرق‌وبرق سینما، برخی قوانین نانوشته برای بازیگران وجود دارد. تماشای مرگ یک شخصیت روی پرده نقره‌ای همواره یکی از تاثیرگذارترین ابزارهای دراماتیک برای کارگردانان بوده است. اما جالب است بدانید که فرآیند مرگ در سینما به طور مساوی میان بازیگران تقسیم نشده است. بعضی از بازیگرها در فیلم‌هایشان بسیار بیشتر از بقیه می‌میرند؛ پدیده‌ای که شاید در نگاه نخست تصادفی به نظر برسد، اما در واقعیت ریشه در تیپ شخصیتی (Typecasting) آن‌ها، ژانرهای انتخابی و تمایل کارگردانان به استفاده از کاریزمای آن‌ها در لحظات تراژیک دارد. در این مقاله می‌خواهیم به بررسی این موضوع بپردازیم که رکوردداران مرگ در سینما چه کسانی هستند و چرا برخی ستاره‌ها بارها فرشته مرگ را روی پرده ملاقات کرده‌اند.

چرا مرگ بازیگران سرشناس در فیلم‌ها برای مخاطبان جذاب است؟

مرگ یک ابرستاره در فیلم همواره شوک بزرگی به تماشاگران وارد می‌کند و ماندگاری اثر را در ذهن آن‌ها دوچندان می‌سازد. از منظر روان‌شناسی سینما، مخاطب با کاراکترهایی که توسط ستاره‌های محبوب بازی می‌شوند همزادپنداری عمیقی برقرار می‌کند و تماشای لحظه سقوط یا فداکاری آن‌ها، بیشترین میزان کاتارسیس (Catharsis) یا تزکیه روحی را ایجاد می‌کند. فیلم‌سازان با آگاهی از این فرمول، ترجیح می‌دهند برای تاثیرگذاری بیشتر پایان‌بندی فیلم‌های خود، شخصیت‌های اصلی را به کام مرگ بفرستند.

این روند در گذر زمان دستخوش تغییرات زیادی شده است. در دوران طلایی هالیوود، قهرمانان به ندرت تن به مرگ می‌دادند، اما با پیدایش موج نوی سینمای آمریکا در اواخر دهه شصت و هفتاد میلادی، واقع‌گرایی خشن جایگزین پایان‌های خوش سنتی شد. قهرمانان خاکستری پدیدار شدند که در پایان مسیر خود، راهی جز مرگ نداشتند. در این میان، برخی بازیگران به دلیل فیزیک خاص، لحن بیان و نوع نقش‌آفرینی‌هایشان، به گزینه‌های اول کارگردانان برای بازی در نقش‌های محکوم به فنا تبدیل شدند.

سه مرگه‌ها: کارل ویترس و مل گیبسون

کارل ویترس (Carl Weathers) تا به حال در سه فیلم راکی ۴ (Rocky IV)، غارتگر (Predator) و هپی گیلمور (Happy Gilmore) مرده است.

مل گیبسون (Mel Gibson) مرگش را در شجاع‌دل (Braveheart) فراموش نمی‌کنیم. او علاوه بر این فیلم در هملت (Hamlet) و خانم سافل (Mrs. Soffel) هم مرده است. البته گیبسون، رکوردار مورد شکنجه قرار گرفتن در فیلم‌هایش هم هست! مثلا او در اسلحه مرگبار (Lethal Weapon)، تئوری توطئه (Conspiracy Theory)، شجاع‌دل، تقاص (Payback) و مکس دیوانه: فراتر از تاندردوم (Mad Max Beyond Thunderdome) مورد شکنجه قرار گرفته است!

پنج‌مرگه‌ها: از گری اولدمن تا جورج کلونی

گری اولدمن (Gary Oldman) در ۵ فیلم کشته شده است: کتاب ایلی (The Book of Eli)، دراکولای برام استوکر (Bram Stoker’s Dracula)، عنصر پنجم (The Fifth Element)، لئون حرفه‌ای (Léon: The Professional) و رمانس واقعی (True Romance).

گری اولدمن در فیلم لئون

شان بین (Sean Bean) او هم در ۵ فیلم مرده است: تعادل (Equilibrium)، ارباب حلقه‌ها: یاران حلقه (The Fellowship of the Ring)، چشم طلایی (GoldenEye)، همسفر (The Hitcher) و بازی‌های میهن‌پرستانه (Patriot Games).

شان بین در The Hitcher

رابرت داونی جونیور (Robert Downey Jr) او در ۵ فیلم مرده است: کمتر از صفر (Less than Zero)، قاتلین بالفطره (Natural Born Killers)، ریچارد سوم (Richard III)، مرد زنجبیلی (The Gingerbread Man) و مارشال‌های آمریکایی (U.S. Marshals).

جورج کلونی (George Clooney) او در ۵ فیلم بازگشت به دبیرستان وحشت (Return to Horror High)، موج سرخ (Red Surf)، طوفان کامل (The Perfect Storm)، اعترافات یک ذهن خطرناک (Confessions of a Dangerous Mind) و سیریانا (Syriana) مرده است.

جورج کلونی در سیریانا

هشت‌مرگه‌ها: کریستین بیل و دنزل واشنگتن

کریستین بیل (Christian Bale) او در ۸ فیلم مرده است: راز آنا (The Mystery of Anna)، هنری پنجم (Henry V)، مامور مخفی (The Secret Agent)، مریم مادر عیسی (Mary, Mother of Jesus)، شفت (Shaft)، دوران سخت (Harsh Times)، پرستیژ (The Prestige) و قطار ۳:۱۰ به یوما (3:10 to Yuma).

کریستین بیل در قطار 3:10 به یوما

دنزل واشنگتن (Denzel Washington) او در ۸ فیلم فریاد آزادی (Cry Freedom)، افتخار (Glory)، حالت قلبی (Heart Condition)، مالکوم ایکس (Malcolm X)، سقوط‌کرده (Fallen)، همسر کشیش (The Preacher’s Wife)، روز تمرین (Training Day) و مردی در آتش (Man on Fire) مرده است.

دنزل واشنگتن در Man on Fire

نه‌مرگه‌ها: برد پیت، جک نیکلسون، آل پاچینو و داستین هافمن

برد پیت (Brad Pitt) او در ۹ فیلم مرده است: رودخانه‌ای از میان آن می‌گذرد (A River Runs Through It)، کالیفرنیا (Kalifornia)، افسانه‌های خزان (Legends of the Fall)، متعلق به شیطان (The Devil’s Own)، تروی (Troy)، ترور جسی جیمز به دست رابرت فورد بزدل (The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford)، پس از خواندن بسوزان (Burn After Reading) و مورد عجیب بنجامین باتن (The Curious Case of Benjamin Button).

توجه داشته باشید که به علت تخیلی بودن او در باشگاه مشت‌زنی (Fight Club) و همچنین زنده شدن دوباره در قالب یک موجود کارتونی در جهان باحال (Cool World)، این دو مرگ لحاظ نشده‌اند!

جک نیکلسون (Jack Nicholson) او در ۹ فیلم مرده است: ایزی رایدر (Easy Rider)، دیوانه از قفس پرید (One Flew Over the Cuckoo’s Nest)، مسافر (The Passenger)، درخشش (The Shining)، بتمن (Batman)، هافا (Hoffa)، مریخ حمله می‌کند! (Mars Attacks!)، رفتگان (The Departed) و فهرست آرزوها (The Bucket List).

مرگ‌های او در فیلم‌هایش خیلی خشن هستند، او مورد شلیک قرار می‌گیرد، از ارتفاع می‌افتد و زیر مشت و لگد جان می‌سپارد!

آل پاچینو (Al Pacino) او در ۹ فیلم مرده است: صورت‌زخمی (Scarface)، دیک تریسی (Dick Tracy)، پدرخوانده ۳ (The Godfather Part III)، راه کارلیتو (Carlito’s Way)، دنی براسکو (Donnie Brasco)، بی‌خوابی (Insomnia)، مردمی که من می‌شناسم (People I Know)، کارآموز (The Recruit) و قتل عادلانه (Righteous Kill).

آل پاچینو در آخرین سکانس پدرخوانده 3

داستین هافمن (Dustin Hoffman) او هم در ۹ فیلم مرده است: گاوچران نیمه‌شب (Midnight Cowboy)، هری کلرمن کیست (Who is Harry Kellerman…)، لنی (Lenny)، مرگ فروشنده (Death of a Salesman)، بیلی بتگیت (Billy Bathgate)، هوک (Hook)، سگ را بجنبان (Wag the Dog)، عطر (Perfume: The Story of a Murderer) و فروشگاه عجیب آقای مگوریوم (Mr. Magorium’s Wonder Emporium).

هافمن در Perfume

مرگ‌های دورقمی: جانی دپ و بروس ویلیس

جانی دپ (Johnny Depp) او در ۱۰ فیلم مرده است: کابوس در خیابان الم (A Nightmare on Elm Street)، جوخه (Platoon)، فردی مرده است: آخرین کابوس (Freddy’s Dead: The Final Nightmare)، اد وود (Ed Wood)، مرد مرده (Dead Man)، همسر فضانورد (The Astronaut’s Wife)، از جهنم (From Hell)، هرزه (The Libertine)، سویینی تاد (Sweeney Todd) و دزدان دریایی کارائیب: صندوقچه مرد مرده (Pirates of the Caribbean: Dead Man’s Chest).

جانی دپ در سویینی تاد

بروس ویلیس (Bruce Willis) در ۱۱ فیلم مرده است: بیلی بتگیت (Billy Bathgate)، افکار مرگبار (Mortal Thoughts)، مرگ درخور اوست (Death Becomes Her)، دوازده میمون (12 Monkeys)، شغال (The Jackal)، آرماگدون (Armageddon)، حس ششم (The Sixth Sense)، جنگ هارت (Hart’s War)، فرشتگان چارلی: گلوگاه کامل (Charlie’s Angels: Full Throttle)، شهر گناه (Sin City) و ضدمرگ (Grindhouse: Planet Terror).

بروس ویلیس در 12 میمون

نکته جالب اینکه در دو فیلم افکار مرگبار و فرشتگان چارلی، او به وسیله همسر سابقش یعنی دمی مور (Demi Moore) کشته می‌شود!

رکورددار مرگ در فیلم‌ها با ۱۴ بار مرگ: رابرت دنیرو

و سرانجام مقام نخست کشته شدن در فیلم‌های سینمایی تعلق می‌گیرد به رابرت دنیرو (Robert De Niro). او در ۱۴ فیلم مرده است: مامان خونی (Bloody Mama)، آهسته طبل بزن (Bang the Drum Slowly)، خیابان‌های پایین شهر (Mean Streets)، برزیل (Brazil)، ماموریت مذهبی (The Mission)، تنگه وحشت (Cape Fear)، زندگی این پسر (This Boy’s Life)، فرانکنشتاین مری شلی (Mary Shelley’s Frankenstein)، مخمصه (Heat)، هوادار (The Fan)، جکی براون (Jackie Brown)، آرزوهای بزرگ (Great Expectations)، ۱۵ دقیقه (15 Minutes) و قایم‌موشک (Hide and Seek).

دنیرو در فیلم Heat‌ یا مخمصه

تحلیل روان‌شناختی مرگ‌های مکرر سینمایی و سلیقه مخاطب

تکرار مرگ یک بازیگر در فیلم‌های مختلف تاثیرات روان‌شناختی عمیقی روی تماشاگران و روند کلی حرفه بازیگری آن فرد به جا می‌گذارد. هنگامی که مخاطب عادت می‌کند یک چهره خاص را همواره در وضعیت‌های بحرانی و منتهی به مرگ ببیند، به مرور زمان یک پیش‌فرض ذهنی یا انتظار دراماتیک در او شکل می‌گیرد. این مسئله نوعی تعلیق ناخواسته ایجاد می‌کند؛ تماشاگر از همان ابتدای ورود بازیگر به کادر، منتظر علائم فروپاشی یا نقطه مرگ او می‌گردد. این تکنیک، ابزاری کارآمد در دست کارگردانانی چون کوئنتین تارانتینو یا مایکل مان است تا بدون نیاز به مقدمه‌چینی‌های طولانی، حس ناامنی را در اتمسفر اثر خود تزریق کنند.

از سوی دیگر، این نوع نقش‌آفرینی‌ها پتانسیل بالایی در به چالش کشیدن توانایی‌های تکنیکی بازیگر دارند. بازی در صحنه مرگ نیازمند درک عمیقی از فروپاشی فیزیکی و روانی است. بازیگرانی مانند گری اولدمن یا آل پاچینو با اجرای شیوه‌های متنوع مرگ (از جنون‌آمیز و پر سروصدا تا آرام و در انزوا) توانسته‌اند کالبدهای متفاوتی از این مفهوم را به نمایش بگذارند. به این ترتیب، مرگ سینمایی نه یک شکست برای کاراکتر، که به یک امضای هنری ارزشمند برای خود بازیگر تبدیل می‌شود.

افسانه شان بین و واقعیت‌های آماری سینما

در فضای وب و میان کاربران شبکه‌های اجتماعی، همواره از شان بین به عنوان رکورددار بی‌چون‌وچرای مرگ در سینما یاد می‌شود. این باور عمومی به قدری قوی است که شوخی‌های تصویری بی‌شماری درباره آن ساخته شده است. با این حال، نگاه آماری دقیق به کارنامه این بازیگر بریتانیایی نشان می‌دهد که او برخلاف این تصویر رسانه‌ای، فاصله زیادی با صدر جدول دارد. علت برجسته شدن نام شان بین به تعداد دفعات مرگ او مربوط نمی‌شود، بلکه به کیفیت و اهمیت دراماتیک مرگ‌های او در پروژه‌های فوق‌العاده بزرگ نظیر ارباب حلقه‌ها و سریال بازی تاج‌و‌تخت بازمی‌گردد.

لحظه کشته شدن کاراکتر بورومیر در یاران حلقه یا گردن زدن ند استارک در فانتزی حماسی جورج آر. آر. مارتین، نقاط عطف داستانی بسیار مهمی بودند که مسیر کل روایت را تغییر دادند. تماشاگران این صحنه‌ها را به دلیل ضربه عاطفی شدیدی که به همراه داشتند فراموش نکردند. در نتیجه، این تمرکز رسانه‌ای فراتر از واقعیت‌های عددی، تصویری نمادین از او به عنوان قربانی همیشگی سینما پدید آورد، در حالی که غول‌های سینما نظیر دنیرو و بروس ویلیس در سکوت رسانه‌ای آمار بسیار بالاتری ثبت کرده‌اند.

تاثیر مرگ‌های سینمایی بر پرسونای بازیگری ستاره‌ها

پرسونای سینمایی یک بازیگر ترکیب پیچیده‌ای از نقش‌های گذشته، ویژگی‌های فیزیکی و نحوه ارتباط او با رسانه‌ها است. مرگ‌های پی‌درپی می‌توانند این پرسونا را تقویت یا به شدت محدود کنند. برای نمونه، رابرت دنیرو با بازی در نقش گانگسترهای سرسخت یا کاراکترهای ضدقهرمان، مرگی تراژیک را به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از تقدیر شخصیت‌هایش پذیرفته است. مرگ او در فیلم مخمصه ساخته مایکل مان، یکی از نمادین‌ترین نمونه‌های این تکامل پرسونای بازیگری است که در آن تقابل دو کهن‌الگوی سینمایی به اوج درام می‌رسد.

در مقابل، برای ستاره‌هایی مانند برد پیت، مرگ در فیلم‌ها غالباً به عنوان ابزاری برای شکستن تصویر کلیشه‌ای «پسر خوش‌تیپ هالیوود» مورد استفاده قرار گرفته است. مرگ‌های ناگهانی و خشن او در آثاری مثل پس از خواندن بسوزان یا کالیفرنیا، به او فرصت داد تا توانایی‌های خود را در ایفای نقش‌های نامتعارف و دور از ذهن اثبات کند. بنابراین، این تجربه فیزیکی مرگ بر روی پرده، ابزاری دوطرفه است که هم به کارگردان برای پیشبرد داستان کمک می‌کند و هم به بازیگر برای بازتعریف مرزهای هنری‌اش یاری می‌رساند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

از رویا تا واقعیت روی پرده نقره‌ای؛ چرا معماران قهرمانان محبوب سینما هستند؟

صدای عدالت در سینما: ۱۰ دادگاه ماندگار روی پرده نقره‌ای

خلاصه داستان کوتاه «شب» – نوشته دان اِی. استوارت (جان دبلیو. کمبل) | از دوران طلایی علمی‌تخیلی تا…

نمایش جادوگر شهر اُز با بازآفرینی هوش مصنوعی گوگل بر پردهٔ کروی Sphere لاس‌وگاس

عاشقانه‌ترین فیلم‌های کلاسیک؛ سفری به دوران طلایی سینما و جادوی عشق بر پرده نقره‌ای

از فانوس جادو تا پرده نقره‌ای: داستان واقعی اختراع سینما