تحلیل و نقد انیمیشن مری و مکس؛ روایتی از تنهایی و دوستی در دنیای خمیری

در دنیای انیمیشن‌های پرزرق‌وبرق امروزی که اغلب توسط غول‌های صنعتی ساخته می‌شوند، گاهی آثاری مستقل ظهور می‌کنند که مستقیماً قلب و روح مخاطب بزرگسال را نشانه می‌گیرند. انیمیشن مری و مکس (Mary and Max) دقیقاً یکی از همین جواهرات کمیاب است که با زبانی گزنده و در عین حال صمیمی، به تاریک‌ترین زوایای تنهایی انسان معاصر می‌پردازد. در این مقاله قصد داریم بررسی کنیم که چرا این اثر خمیری ساخته‌ی آدام الیوت، فراتر از یک کارتون ساده است و چگونه توانسته مفاهیم پیچیده‌ای مثل اختلالات روانی، انزوای اجتماعی و دوستی‌های راه دور را به شکلی تاثیرگذار روایت کند. آیا واقعاً یک نامه‌نگاری ساده میان یک دختربچه استرالیایی و یک پیرمرد نیویورکی می‌تواند معنای زندگی را تغییر دهد؟ با ما همراه باشید تا لایه‌های پنهان این شاهکار سینمای مستقل را با هم مرور کنیم.

هنر استاپ‌موشن و جایگاه انیمیشن مستقل در سینمای استرالیا

سینمای انیمیشن استرالیا در دهه‌های اخیر، راهی کاملاً متفاوت از جریان اصلی هالیوود را در پیش گرفته است و با تمرکز بر تکنیک‌های دستی و روایت‌های شخصی، جایگاه ویژه‌ای در دل منتقدان باز کرده است. تکنیک استاپ‌موشن خمیری (Claymation) که در آن فریم‌به‌فریم شخصیت‌ها با دست تغییر شکل می‌دهند، بستری فراهم کرد تا هنرمندانی چون آدام الیوت بتوانند قصه‌هایی با بافت ملموس و انسانی روایت کنند. این سبک از فیلم‌سازی به دلیل زمان‌بر بودن و دقت بسیار بالا، معمولاً در پروژه‌های مستقل و هنری دیده می‌شود و برخلاف انیمیشن‌های دیجیتالی، نوعی نقصِ زیبا و انسانی در خود دارد که با موضوعات روان‌شناختی پیوند عمیقی برقرار می‌کند. استرالیا با حمایت از این سینمای تجربی، توانست آثاری خلق کند که در عین سادگی ظاهری، به پیچیده‌ترین مسائل فلسفی و اجتماعی قرن بیست‌ و یکم می‌پردازند.

آدام الیوت پیش از ساخت اولین فیلم بلند خود، با آثار کوتاهش نشان داده بود که نگاهی تیزبین به ناهنجاری‌های انسانی و تفاوت‌های فردی دارد. سینمای او به جای جستجوی کمال در چهره‌ها، به دنبال زیبایی در زشتی‌ها و نقص‌ها است؛ رویکردی که در انیمیشن‌های مستقل استرالیایی به یک امضا تبدیل شده است. این نوع انیمیشن، مخاطب را مجبور می‌کند تا از دنیای رنگارنگ و فانتزی فاصله بگیرد و با واقعیت‌های عریان زندگی رو‌به‌رو شود. اهمیت مری و مکس در تاریخ سینما، تنها به دلیل فرم بصری‌اش نیست، بلکه به این خاطر است که ثابت کرد انیمیشن می‌تواند جدی‌ترین و تاریک‌ترین ابعاد وجودی بشر را با لحنی کمدی اما تاثیرگذار به تصویر بکشد. این اثر پیش‌نیاز مهمی برای درک چگونگی تبدیل شدن یک فیلم مستقل استرالیایی به یک پدیده جهانی در جشنواره‌هایی مثل ساندنس بود.

نقد و بررسی انیمیشن مری و مکس به قلم فرانک مجیدی

فرانک مجیدی: شاید هیچ‌وقت پیش نمی‌آمد که من به فکر دیدن انیمیشنی استرالیایی بیفتم. اما، تماشای این انیمیشن را مدیون دوست عزیزی هستم که در «ابری با احتمال بارش کوفته‌قلقلی» به من توصیه‌ی دیدنش را کرد و همین ابتدای کار، این نوشته را به‌ خود ایشان تقدیم می‌کنم. امروز از انیمیشن متفاوت «مری و مکس» صحبت می‌کنیم، ساخته‌ی ادام الیوت ۳۸ ساله با آینده‌ای مسلماً درخشان و محصول سال ۲۰۰۹.

مری دیزی دینکل (با صداپیشگی بتانی وتمور) دختری هشت ساله و ساکن شهری کوچک در استرالیا است. پدری دارد که شغلش بستن نخ به چای کیسه‌ای است و تاکسیدرمی می‌کند و اغلب در خانه نیست و مادرش مشروب‌خوار است که بدترین حرفی را که می‌شود به یک بچه گفت، به او زده: «به دنیا اومدنت یه اشتباه بود». مری پس از مرگ پدربزرگش بسیار تنهاست، مخصوصاً به‌خاطر قیافه‌ی غیرجذاب و خال بزرگ قهوه‌ای روی پیشانی‌اش هیچ دوستی ندارد. یک روز او در دفترچه‌ی تلفن، دنبال یک اسم جالب توجه می‌گردد تا به او نامه بنویسد و با هم دوست شوند. او مکس جری هاروویتز (با صدا پیشگی فیلیپ سیمور هافمن) را انتخاب می‌کند که ساکن نیویورک است. در نامه‌نگاری‌های بین این دو با سئوالات کودکانه‌ی مری و شخصیت مکس که ۴۴ سال دارد، یک یهودی بی‌خدا و مبتلا به آسپرگاس و بسیار چاق است آشنا می‌شویم. نامه‌نگاری طولانی‌مدت آن‌ها تا بزرگسالی مری (با صداپیشگی تونی کولت) و پیری مکس ادامه می‌یابد و حوادث زیادی را برای آن‌ها به‌دنبال دارد.

«مری و مکس» یک انیمیشن خمیری است و داستانی بسیار متفاوت دارد. کارگردان و نویسنده‌ی جوان این فیلم، پیش‌تر در سال ۲۰۰۳ به‌خاطر انیمیشن کوتاه «هاروی کرومپت» (Harvie Crumpet) برنده‌ی جایزه‌ی اسکار شده و جوایز زیاد دیگری را هم کسب کرده، او این‌بار ایده‌ی انیمیشن خود را با بازیگران حرفه‌ای هالیوود شریک شده و فیلمی تامل‌برانگیز ساخته که با هر تعریفی، با همه‌ی انیمیشن‌هایی که تا به‌حال دیده‌بودم خیلی متفاوت بود. جشنواره‌ی ساندنس (Sundance Film Festival) که به همت رابرت ردفورد برای معرفی فیلم‌های مستقل کم‌هزینه ایجاد شده، با این فیلم آغاز به کار کرد.

این فیلم از دید من، بخاطر داشتن صحنه‌های سیاه و بعضاً نامناسب، نمی‌تواند برای بینندگان کم سن و سال توصیه شود، اما برای بزرگترها حرف‌های جالبی با محوریت روزمرگی، تنهایی، گوشه‌گیری، نیاز به هم‌صحبتی، آرزوهای کوچک و ترس دارد. آدم‌های این فیلم، مثل قهرمان بقیه‌ی انیمیشن‌ها از دنیایی پر از رنگ و با روایاتی قهرمانانه یا حتی واقع‌گرایانه که با پی‌گیری و تحمل سختی‌ها به هدف خود می‌رسند، نیستند. آن‌ها اصلاً قهرمان نیستند. بزرگترین اتفاق زندگی مکس و مری، تماشای یک کارتون تلویزیونی و خوردن شیر غلیظ شیرین و همبرگر شکلات است و برای پیرمرد همسایه این اتفاق، غلبه بر ترس از محیط اطراف و عبور از خیابان. دنیای اطراف به خواسته‌های آن‌ها اهمیتی نمی‌دهد. اصلاً بود و نبود آن‌ها برای جامعه‌ی اطرافشان فرقی نمی‌کند. آن‌ها بر زندگی اطرافشان تاثیری نمی‌گذارند و وقتی مری ازدواج می‌کند و مدرک دکترایش را با پایان‌نامه‌ای درباره‌ی بیماری مکس می‌گیرد، براحتی مکس و اعتماد او را زیر پا می‌گذارد. این استعاره‌ای از ماست، برای موفق بودن، به‌سادگی از حقوق آدم‌های خیلی معمولی می‌گذریم. «مری و مکس» داستانی با کمدی سیاه است، با داستان آدم‌های خیلی عادی که راحت از کنارشان رد می‌شویم. اگر به دنبال یک داستان شاه‌پریانی هستید، تماشای این انیمیشن را به شما توصیه نمی‌کنم، اما اگر می‌خواهید یک کار متفاوت تماشا کنید، با دیدن این کار مسلماً لذت خواهید برد.

نکته‌ی جالب توجه در این فیلم، هنرنمایی سیمور هافمن است. او با این دوبله‌ی زیبا در نقش مکس نشان داد فقط بازیگر ماهری نیست و با لحنی نفس‌نفس‌زنان و لهجه‌ی خاص، به زیبایی از پس نقش نامتعارف مکس بر آمد. موسیقی این فیلم که ساخته‌ی دیل کورنلیوس (Dale Cornelius) هست هم جالب توجه است. این فیلم، در ستایش آدم‌های کم‌اهمیت و اتفاقات غیرخاص است.

شناسنامه فنی و هویت بصری دنیای مری و مکس

انیمیشن مری و مکس محصول سال ۲۰۰۹ کشور استرالیا، اثری است که از نظر فنی با بودجه‌ای حدود ۸ میلیون دلار ساخته شد که برای یک استاپ‌موشن بلند، رقمی بسیار ناچیز به شمار می‌رود. فیلم‌نامه و کارگردانی آن بر عهده آدام الیوت بوده و تهیه‌کنندگی آن را ملانی کومبز انجام داده است. از نظر صداپیشگی، حضور ستارگانی چون تونی کولت (Toni Collette) در نقش بزرگسالی مری، فیلیپ سیمور هافمن در نقش مکس و اریک بانا (Eric Bana) در نقش دیمین، غنای عجیبی به شخصیت‌ها بخشیده است. یکی از خیره‌کننده‌ترین بخش‌های فنی فیلم، استفاده از پالت رنگی سپیا برای استرالیا و رنگ‌های خاکستری برای نیویورک است که به وضوح تفاوت اتمسفر دو دنیای مختلف را نشان می‌دهد. تنها رنگ متمایز در تمام فیلم، رنگ قرمز است که به عنوان نمادی از پیوند و امید (مانند پوم‌پوم کلاه مکس یا گل سر مری) در هر دو محیط دیده می‌شود.

تولید این اثر بیش از ۵ سال زمان برد و تیم سازنده از ۱۳۳ طراح و عروسک‌ساز تشکیل شده بود. جالب است بدانید که برای خلق این دنیای خمیری، بیش از ۴۷۵ عروسک مختلف و صدها دکور مینیاتوری با جزئیات خیره‌کننده ساخته شد. موسیقی متن اثر نیز که توسط دیل کورنلیوس ساخته شده، ترکیبی از سازهای زهی و پیانو است که به خوبی حس مالیخولیا و شادی‌های کوچک شخصیت‌ها را منتقل می‌کند. یکی از حقایق کمتر شنیده شده این است که داستان فیلم بر اساس رابطه‌ی واقعی آدام الیوت با یک دوست مکاتبه‌ای در نیویورک شکل گرفته که بیش از ۲۰ سال به طول انجامیده بود؛ همین ریشه در واقعیت باعث شده تا فیلم به جای افتادن در دام کلیشه‌های فانتزی، به یک سند انسانی صادقانه تبدیل شود.

کالبدشکافی روان‌شناختی: از سندروم آسپرگر تا انزوای مدرن

یکی از درخشان‌ترین ابعاد مری و مکس، بازنمایی دقیق و بی‌پرده‌ی سندروم آسپرگر (Asperger syndrome) است. مکس جری هاروویتز، به عنوان مردی که جهان را متفاوت از دیگران می‌بیند، با چالش‌های ارتباطی، وسواس‌های فکری و حملات اضطرابی دست‌وپنجه نرم می‌کند. فیلم به جای آنکه از او یک قهرمانِ نابغه یا یک موجود رقت‌انگیز بسازد، به لایه‌های درونی ذهنش نفوذ می‌کند و منطقِ خاص او را برای مخاطب شرح می‌دهد. سکانس‌هایی که مکس تلاش می‌کند حالات چهره انسان‌ها را از روی دفترچه‌اش تشخیص دهد، یکی از دقیق‌ترین تصویرسازی‌های سینمایی از اختلالات طیف اوتیسم است. این انیمیشن به خوبی نشان می‌دهد که چگونه نبود درک متقابل در جامعه، می‌تواند فردی مثل مکس را به انزوای کامل و پناه بردن به غذاهای ناسالم و روتین‌های صلب بکشاند.

از سوی دیگر، شخصیت مری بازتاب‌دهنده بحران اعتماد به نفس و آسیب‌های ناشی از خانواده‌های سمی است. مری که در محیطی با مادری الکلی و پدری بی‌تفاوت بزرگ شده، تنها راه نجات خود را در نامه‌نگاری با غریبه‌ای در آن سوی دنیا می‌بیند. تحلیل روان‌شناختی رابطه این دو نشان می‌دهد که چگونه تنهایی مفرط می‌تواند دو انسان با تفاوت سنی و فرهنگی زیاد را به هم پیوند دهد. نقطه اوج دراماتیک فیلم زمانی است که مری، مکس را به عنوان یک «مورد مطالعاتی» برای پایان‌نامه دکترا انتخاب می‌کند؛ این بخش به چالش‌های اخلاقی در علم روان‌شناسی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه مرز میان کمک به یک بیمار و سوءاستفاده از او می‌تواند به سادگی از بین برود. در نهایت، فیلم با پذیرشِ نقص‌های انسانی به پایان می‌رسد و به ما می‌آموزد که دوستی، نه در کامل بودن، بلکه در درک متقابلِ ناهنجاری‌ها نهفته است.

میراث آدام الیوت و واقعیت‌های پشت پرده تولید

تأثیر فرهنگی مری و مکس در دنیای سینمای مستقل به حدی بود که این فیلم به سرعت در رتبه‌بندی‌های معتبر جهانی مانند IMDb در میان ۲۵۰ فیلم برتر تاریخ قرار گرفت. آدام الیوت با این اثر ثابت کرد که برای لرزاندن دل مخاطب، نیازی به بودجه‌های نجومی دیزنی نیست، بلکه یک فیلم‌نامه منسجم و شخصیت‌پردازی عمیق می‌تواند معجزه کند. نکته شگفت‌انگیز در تولید این انیمیشن این است که تقریباً تمامی حرکات و افکت‌ها به صورت کاملاً فیزیکی انجام شده است؛ مثلاً برای شبیه‌سازی باران یا اشک شخصیت‌ها از گلیسیرین و رزین‌های خاص استفاده می‌شد تا درخشش لازم را در زیر نورپردازی استودیو داشته باشند. این جزئیاتِ دست‌ساز، نوعی روح به اثر بخشیده که در انیمیشن‌های سه‌بعدی کامپیوتری به ندرت یافت می‌شود.

بازتاب این فیلم در رسانه‌ها و میان متخصصان سلامت روان نیز بسیار گسترده بود. بسیاری از انجمن‌های حمایت از بیماران اوتیسم، از این فیلم به خاطر نمایش واقع‌گرایانه و محترمانه از چالش‌های مکس تقدیر کردند. همچنین، فیلم در لایه‌های پنهان خود به انتقاد از جامعه مصرف‌گرای آمریکایی و تنهایی عمیق در کلان‌شهرهایی مثل نیویورک می‌پردازد؛ جایی که مکس در میان میلیون‌ها آدم، هیچ دوستی به جز یک دختربچه در استرالیا ندارد. اسرار پشت‌پرده تولید نشان می‌دهد که صداپیشگی فیلیپ سیمور هافمن در فضایی بسیار صمیمی و با درک عمیق او از تنهایی مکس انجام شده است؛ او که خود از نوابغ بازیگری بود، توانست به مکس هویتی ببخشد که حتی بدون دیدن چهره‌اش، سنگینی وزن و اندوه او را حس کنیم. مری و مکس امروز به عنوان یک کلاس درس سینما برای کسانی تدریس می‌شود که می‌خواهند بیاموزند چگونه می‌توان کمدی و تراژدی را به شکلی تفکیک‌ناپذیر با هم ترکیب کرد.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

مژده به دوست‌داران مکس پین: بازسازی گیم مکس پین یک و دو + خاطره‌بازی با موسیقی و اسکرین‌شات‌های…

نیروی پنهان دوستی و رفاقت از دوستی چه عایدمان می‌شود؟

شکفتن دوستی و خردمندی در ژرفای نفرت: داستان واقعی دوستی «اَن اَتواتر» و رهبر کوکلاکس‌کلان

کاراکتر سینمایی مکس راکاتانسکی با بازی مل گیبسون در سری فیلم‌های اصلی مد مکس

آیفون 16 پرو مکس در برابر آیفون 13 پرو مکس: آیا به جز «ممکن بودن برای ما»، ارتقا…

10 فکت کمتر شنیده‌شده درباره بازی مکس پین؛ روایتی نوستالژیک از خشونت، درد و انتقام