تراژدی تنهایی در دایره قدرت؛ چرا پزشکان بر بالین استالینِ در حال مرگ حاضر نشدند؟

مرگ حاکمان قدرتمند همواره یکی از جذاب‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین موضوعات تاریخ بوده است. مطالعه دقیق جزئیات تاریخی و پزشکی روزهای پایانی زندگی شخصیت‌های تاثیرگذار، دریچه‌ای نو به سوی فهم مناسبات قدرت و ضعف‌های ساختاری حکومت‌های تمام‌توتالیتاریسم می‌گشاید. در این مقاله قصد داریم جزئیات هیجان‌انگیز و کمتر شنیده‌شده چهار روز پایانی زندگی ژوزف استالین را بررسی کنیم و به این سوال پاسخ دهیم که آیا او واقعاً قربانی توطئه یاران نزدیکش شد یا مرگ او صرفاً یک حادثه بیولوژیک اجتناب‌ناپذیر بود.

زمینه‌های تاریخی و آغاز پارانویای اواخر دوران استالین

شوروی در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم، با وجود کسب پیروزی‌های بزرگ و تبدیل شدن به یک ابرقدرت هسته‌ای، تحت سایه سنگین سوءظن و پارانویای فزاینده ژوزف استالین اداره می‌شد. او که به تمامی نزدیکان و دستیاران خود شک داشت، سیستم امنیتی پیچیده‌ای ایجاد کرده بود که در آن کوچک‌ترین حرکت‌ها رصد می‌شد. این فضا که با سرکوب‌های شدید داخلی همراه بود، بستری مناسب برای انزوای خودخواسته او در ویلای کونتستوو (Kuntsevo Dacha) فراهم کرد. در این دوران، تصمیم‌گیری‌های کلان کشور در جلسات شبانه و خصوصی با حضور معدودی از سران حزب کمونیست مانند بریا، خروشچف و مالنکوف اتخاذ می‌شد و هرگونه مخالفت با نظر رهبر سرخ، مجازاتی مرگبار در پی داشت.

یکی از پیامدهای مستقیم این پارانویا، ایجاد پرونده‌های جعلی مانند توطئه پزشکان (Doctors’ Plot) بود که طی آن برجسته‌ترین متخصصان پزشکی کشور به اتهام واهی جاسوسی و تلاش برای به قتل رساندن مقامات ارشد دستگیر و شکنجه شدند. این اقدام نسنجیده عملاً سیستم درمانی کرملین را از پزشکان باتجربه خالی کرد و زمانی که خود استالین به مراقبت‌های حیاتی نیاز داشت، هیچ پزشک معتمد و کارآمدی در دسترس نبود. این پیش‌زمینه تاریخی نشان می‌دهد که چگونه ساختار استبدادی ساخته دست استالین، در نهایت شرایطی را رقم زد که بقای او را در لحظات بحرانی غیرممکن ساخت و او را در حلقه محافظان هراسان و همکاران فرصت‌طلب تنها گذاشت.

سوط دیکتاتور در ویلای کونتستوو

پیش از این در وبلاگ یک پزشک، کتابی در مورد استالین که نوشته سایمن سیبیگ مانتیفوری (Simon Sebag Montefiore) است و نشر ثالث با ترجمه بیژن اشتری ترجمه کرده است، معرفی کتاب استالین اثر سایمن سیبیگ مانتیفوری کرده بودیم. در این بخش یکی از فصول پایانی این کتاب را به صورت خلاصه برایتان روایت می‌کنم:

ساعت ۱۰ شب روز اول مارس سال ۱۹۵۳، لوزگاچف (Lozgachev) وقتی وارد اتاق کار استالین شد، با صحنه عجیبی مواجه شد: او در حالی که زیرپیراهنی و پیژاما به تن داشت، کف زمین افتاده بود، دچار بی‌اختیاری ادراری شده بود و خودش را خیس کرده بود. ساعت رومیزی که کنارش افتاده بود و متوقف شده بود، ساعت شش و نیم را نشان می‌داد که مقارن با زمان فروافتادن استالین بود.

لوزگاچف وزیر اطلاعات یعنی ایگناتیف (Ignatyev)، بریا یعنی رئیس پلیس مخفی و سازمان اطلاعات روسیه، خروشچف (Khrushchev) و مالنکوف (Malenkov) را خواست. اما در حالی که مبارزه برای کسب قدرت شروع شده بود، تصمیم‌گیری برای احضار پزشکان توسط این افراد بسیار دشوار بود.

ماجرای پزشکان زندانی و بی‌تفاوتی یاران نزدیک

کوتاه‌زمانی پیش از این حادثه، استالین ادعا کرده بود که پزشکان معالجش که نیمی از آن‌ها یهودی بودند، قصد جانش را کرده‌اند و همه آن‌ها را به زندان انداخته بود. حتی پروفسور مشهوری به نام ویناگرادف (Vinogradov) که به استالین توصیه کرده بود از کار کنار بکشد و استراحت کند، دستگیر و شکنجه شده بود. گمان می‌رود که این کار، افترایی در راستای سیاست یهودی‌ستیزی استالین بوده باشد.

به همین خاطر معلوم نبود که کدام پزشک باید فراخوانده شود. اما این مسئله نمی‌توانست تأخیر ۱۲ ساعته، تا زمانی که نخستین پزشک در صبح روز بعد استالین را ویزیت کرد، توجیه کند. بله استالین ۱۲ ساعت بدون پزشک مانده بود و هیچ اقدام درمانی برایش انجام نشده بود، او در این دوازده ساعت همچنان همان لباس‌های آغشته به ادرار را به تن داشت. گمان می‌رود که بریا و مالنکوف از سویی و خروشچف و بولگانین (Bulganin) از سوی دیگر از این ساعات برای تقسیم مقامات و مناصب استفاده کرده باشند.

تشخیص پزشکی و درمان‌های قرون وسطایی بر بالین رهبر شوروی

اما از سوی دیگر گروهی می‌گویند که در دهه پنجاه واقعاً برای یک بیمار مبتلا به سکته مغزی خونریزی‌دهنده چه کار پزشکی خاصی می‌شد انجام داد؟ نگاهی به اقدامات درمانی که برای استالین در روزهای بعدی انجام شد، تصدیق می‌کند که این درمان‌ها، فاصله زیادی با استانداردهای امروزی دارند که برای هر بیمار عادی در دسترس هستند. اما از این مسئله که بگذریم، فرضیه مسموم شدن استالین با داروی وارفارین (Warfarin) یا مرگ موش که موجب خونریزی می‌شود، هم در بین تاریخ‌دان‌ها از حمایت زیادی برخوردار است. خیلی‌ها عقیده دارند که بریا ترتیب مسموم کردن استالین را داد و حتی اینکه خروشچف در این کار با او همدست بود!

عاقبت وزیر بهداشت روسیه مطلع شد و تعدادی پزشک غیریهودی که پیش از این استالین را ویزیت نکرده بودند و از وضعیت سلامت او اطلاع نداشتند، ساعت هفت روز بعد بر بالین او حاضر شدند. پزشک‌ها هراسان و در حالی که دستشان می‌لرزید، فشار خون و نبض او را اندازه گرفتند. تعداد ضربان قلب استالین در آن هنگام ۷۸ و فشار خون وی ۱۹۰ روی ۱۱۰ میلی‌متر جیوه بود. سمت راست بدن استالین فلج شده بود و تکان نمی‌خورد.

پزشکان تشخیص دادند که بخش میانی سمت چپ مغز استالین دچار سکته خونریزی‌دهنده شده است. اقدامات درمانی شامل تجویز سولفات منیزیم ۱۰ درصد به صورت خوراکی، کمپرس سرد سر، تزریق کافور و قرار دادن هشت زالو زیر گوش‌های استالین بود.

سپس دختر و پسر استالین بر بالین پدر حاضر شدند و مقامات حاضر را به اهمال‌کاری متهم کردند. بریا، فریب‌کارانه هر وقت استالین در اغمای کامل بود، بی‌پرده‌پوشی بد استالین را می‌گفت و هر وقت چشمان وی اندکی تکان می‌خورد، زانو می‌زد و برای سلامتی استالین دعا می‌کرد.

تلاش‌های احیا و اعلام رسمی مرگ استالین

زمان برای کسی که بیست میلیون نفر را قربانی کرده بود، ۲۸ میلیون نفر را کوچ اجباری داده بود و هجده میلیون نفر را گرفتار گولاک‌ها (Gulags) کرده بود، به سرعت سپری می‌شد.

ساعت ده و چهل دقیقه روز دوم جلسه‌ای در دفتر کار استالین برای تصمیم‌گیری در مورد وضعیت پزشکی وی برپا شد. به دکترها تأکید شد که مسئول سلامت استالین هستند و بایستی به صورت ۲۴ ساعته و به صورت جفتی بر بالین وی کشیک بدهند. یکی از پزشکان، عمل جراحی برای خارج کردن لخته را توصیه کرد، اما کدام جراح ریسک چنین عملی را بر خود هموار می‌کرد؟

ساعت بیست و سی روز دوم، سولفات منیزیم به استالین تنقیه شد و کمی چای شیرین به او داده شد. فشار خون استالین افزایش یافته بود و به ۲۱۰ روی ۱۲۰ رسیده بود. در ساعات پایانی روز دوم، تنفس استالین شین استوکس (Cheyne-Stokes respiration) شد که به معنای تنفس منقطع و متناوب است. صلاح دیده شد که مشاوره پزشکی خواسته شود، اما همه پزشکان عالی‌مقامی که صلاحیت رسیدگی در این وضعیت خطیر را داشتند، در زندان بودند!

ظهر روز سوم، استالین استفراغ خونی کرد که بعضی از پزشکان را مشکوک به مسمومیت با وارفارین کرد. البته این خونریزی می‌توانسته ناشی از سکته او نیز بوده باشد که به آن زخم کوشینگ (Cushing ulcer) می‌گویند.

ساعت پانزده روز سوم، وضعیت استالین بدتر شد. بریا تصمیم گرفت که مخفیانه اسناد و نامه‌ها و وصیت‌نامه استالین را نابود کند و به این ترتیب مدارک دال بر جنایتش را محو کند.

در شرایطی که دیگر همه مقامات و مناصب در روسیه بعد از استالین عملاً تقسیم شده بود، در ساعت ۲۱ روز پنج مارس استالین کبود شد. با ناپدید شدن نبض، در ساعت ۲۱:۴۰ به استالین کافور و آدرنالین تزریق شد و تنفس مصنوعی به او داده شد. عملیات احیا موفق نبود و به اشاره خروشچف، پزشکان پیکر بی‌جان استالین را رها کردند. او در هنگام مرگ، ۷۴ سال داشت.

روز نهم مارس سال ۱۹۵۳، پیکر مومیایی‌شده استالین در کنار پیکر لنین قرار گرفت و در مراسم یادبودش سخنرانی‌هایی از سوی مقامات انجام شد.

تحلیل بالینی و نشانه‌شناسی سکته مغزی استالین از منظر پزشکی مدرن

بررسی گزارش‌های کالبدشکافی و یادداشت‌های بالینی به جامانده از روزهای پایانی زندگی استالین، اطلاعات بسیار ارزشمندی را از دیدگاه نورولوژی مدرن در اختیار ما می‌گذارد. بروز ناگهانی همی‌پلاژی یا همان فلج نیمه راست بدن به همراه از دست رفتن توانایی تکلم (آفازی) نشان‌دهنده وقوع یک سانحه عروقی شدید در نیمکره چپ مغز بود. وقوع تنفس شین استوکس که با دوره‌های متناوب کاهش و افزایش عمق تنفس مشخص می‌شود، نشان از آسیب شدید ساقه مغز و عدم تعادل در مرکز کنترل تنفس دارد که در سکته‌های وسیع مغزی به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه‌ای (ICP) رخ می‌دهد.

علاوه بر این، استفراغ خونی گزارش‌شده در روز سوم می‌تواند به دو علت رخ داده باشد؛ اول بروز زخم‌های استرسی شدید معده که در اثر آسیب‌های مغزی شدید ایجاد می‌شوند و به زخم کوشینگ معروفند و دوم مسمومیت احتمالی با عوامل ضد انعقادی مانند وارفارین. روش‌های درمانی اتخاذ شده در آن دوران مانند استفاده از زالو برای کاهش فشار خون یا تنقیه سولفات منیزیم، امروزه منسوخ شده و جراحی‌های تهاجمی نیز در غیاب تصویربرداری‌های مدرن نظیر سی‌تی اسکن غیرممکن بود. علم پزشکی امروز برای چنین بیمارانی، تزریق سریع داروهای ترومبولیتیک یا تخلیه فوری خونریزی به روش‌های کم‌تهاجمی را در ساعت‌های اولیه (زمان طلایی) تجویز می‌کند که در مورد استالین به دلیل تاخیر طولانی‌مدت به هیچ‌وجه امکان‌پذیر نبود.

اتمسفر وحشت و رقابت یاران نزدیک در ساعت‌های پایانی

دقایق طولانی احتضار استالین در ویلای کونتستوو، تصویری زنده از بحران اعتماد و وحشت نهادینه‌شده در سیستم شوروی را به نمایش می‌گذارد. یاران نزدیک استالین که سال‌ها در هراس از خشم ناگهانی او زندگی کرده بودند، در مواجهه با پیکر نیمه‌جان وی رفتاری دوگانه و متناقض داشتند. لاورنتی بریا که پیش‌بینی می‌کرد مرگ دیکتاتور بهترین فرصت برای صعود او به هرم قدرت است، بین تمسخر پیکر بی‌جان استالین و زانو زدن در برابر نشانه‌های ناچیز هوشیاری او نوسان می‌کرد. این وضعیت ناشی از ترسی عمیق بود که حتی در زمان بیهوشی کامل حاکم نیز بر کل فضا سایه انداخته بود.

فرزندان استالین، سوتلانا و واسیلی نیز در این میان نمادی از فروپاشی خانوادگی تحت قدرت مطلقه بودند. واسیلی که از افسران نیروی هوایی و دائم‌الخمر بود، مدام فریاد می‌زد که پدرش را به قتل رسانده‌اند و پزشکان را تهدید به مرگ می‌کرد، در حالی که سوتلانا با اندوه به فروپاشی پدری نگاه می‌کرد که با وجود قدرت بی‌حدوحصرش، اکنون در تنهایی و کثافت غوطه‌ور بود. اتمسفر حاکم بر ویلا در آن روزها، بیش از آنکه یک مرکز فرماندهی بحران پزشکی باشد، شبیه به صحنه تئاتری تاریک بود که بازیگران آن پیش از مرگ قطعی شاه، در حال تقسیم غنائم جنگی و پنهان کردن شواهد جنایت‌های خود بودند.

میراث مرگ استالین و دگردیسی در ساختار قدرت شوروی

مرگ استالین در مارس ۱۹۵۳ نقطه عطفی در تاریخ قرن بیستم و آغازگر دوره‌ای جدید در سیاست داخلی و خارجی اتحاد جماهیر شوروی بود. بلافاصله پس از اعلام رسمی مرگ او، ساختار قدرت متمرکز فروپاشید و رقابت شدیدی میان خروشچف، مالنکوف و بریا شکل گرفت که در نهایت به دستگیری و اعدام سریع بریا در اواخر همان سال منجر شد. خروشچف با تکیه بر قدرت حزبی توانست رقبا را کنار بزند و با ایراد سخنرانی معروف خود در کنگره بیستم حزب کمونیست در سال ۱۹۵۶، روند استالین‌زدایی را در سراسر قلمرو شوروی آغاز کند.

این رویداد تاریخی و دراماتیک سال‌ها بعد الهام‌بخش آثار هنری و سینمایی متعددی شد؛ از جمله فیلم کمدی سیاه و تحسین‌شده «مرگ استالین» ساخته آرماندو یانوچی که به خوبی آشفتگی و طنز تلخ حاکم بر کرملین را در آن چند روز به تصویر کشید. تحلیل فروپاشی این امپراتوری شخصی نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای به شدت متمرکز و متکی بر فرد، بلافاصله پس از حذف فیزیکی رهبر خود دچار هرج‌مرج شده و برای بقای خود ناگزیر به بازنگری در اصول گذشته و تعدیل سیاست‌های سرکوبگرانه می‌شوند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم «شبکه اجتماعی» دیوید فینچر؛ تراژدی مدرن هوش، تنهایی و قدرت

نوشته‌هایی در مورد استالین و دوران استالین

عکس‌هایی از آلن شالر با موضوع تنهایی انسان در میان جمع و شهر: هرگز وجود حاضر غایب شنیده‌ای؟…

تطبیق و مقایسه علل نارضایتی از پزشکان در قرن 12 میلادی با زمان حاضر

از بالین تا سیاست‌گذاری؛ ضرورت بازنگری ساختاری در مدیریت دیابت و پیشگیری از هایپوگلایسمی

معنی شعر «سَحَرم دولتِ بیدار به بالین آمد» از حافظ