نیم قرن پیش به چه چیزهایی فناوری میگفتیم؟ بررسی آرشیو مجله دانشمند
کلیک کن!
بررسی مطبوعات قدیمی همواره دریچهای شگفتانگیز رو به ذهنیت، دغدغهها و تصورات نسلهای پیشین از آینده باز میکند. مجله دانشمند در اواخر دهه چهل شمسی، خط مقدم انتقال مفاهیم علمی مدرن به جامعه در حال توسعه ایران بود؛ جامعهای که میان سنت و مدرنیته دستوپا میزد و با ولع اخبار مغزهای الکترونیکی و تسخیر فضا را میبلعید. در این مقاله میخواهیم با هم مرور کنیم که چگونه فناوریها و گجتهای نوظهور در سالهای ۴۷ و ۴۸ شمسی در این نشریه بازتاب مییافتند و چرا بررسی این رویاهای تکنولوژیک برای درک مسیر توسعه امروز ما حیاتی است.
فهرست مطالب
- ۱. خاستگاه رویای فناوری در مطبوعات عصر پهلوی
- ۲. آرشیو تصویری مجله دانشمند در سالهای ۴۷ و ۴۸
- ۳. از مغز الکترونیکی تا پروژههای اتمی در ایران
- ۴. وقتی سینمای علمی تخیلی به تهران رسید
- ۵. اولین خودپردازها و دغدغههای پزشکی نیم قرن پیش
- ۶. ریشهشناسی واژگان فنی در گذر زمان
- ۷. چالشهای بومیسازی تکنولوژی در ایران دهه چهل
- ۸. رویای ناتمام مگاپروژههای عمرانی با طعم اتم
💡مختصر و مفید
آرشیو سالهای ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ مجله دانشمند نشاندهنده ورود مفاهیم نوین مانند مغز الکترونیکی (کامپیوتر)، فناوریهای فضایی همزمان با سفر به ماه، و طرحهای عمرانی بزرگی نظیر اتصال دریای عمان به کویر مرکزی ایران است. این مطالب با ترجمه آثار نویسندگان بزرگی مانند ایزاک آسیموف و پوشش اخبار اکران فیلمهای علمیتخیلی نظیر شاهکار کوبریک، نقشی اساسی در شکلگیری ذهنیت مدرن جامعه علمی ایران ایفا کردند. بررسی این اسناد تاریخی روند تغییر اصطلاحات فنی و تحولات حوزه پزشکی و بانکداری در ایران را بهخوبی آشکار میسازد.
۱. خاستگاه رویای فناوری در مطبوعات عصر پهلوی
دهه چهل شمسی در ایران، دوران گذار شتابان به سمت صنعتیشدن و ایجاد نهادهای نوین علمی بود. در این دوره، نشریات عامهپسند علمی نقشی فراتر از یک رسانه سرگرمکننده داشتند و به عنوان پلی میان آزمایشگاههای پیشرفته غربی و ذهن تشنه جوانان ایرانی عمل میکردند. مجله دانشمند با تمرکز بر آخرین دستاوردهای تکنولوژیک، بستری فراهم کرد تا مخاطب ایرانی با مفاهیمی چون هوش مصنوعی ابتدایی و سفرهای بینسیارهای آشنا شود.
نویسندگان و مترجمان این نشریه با ذوقزدگی خاص آن دوران، تلاش میکردند تا واژگانی معادل برای پدیدههای نوظهور بیابند. این مقالات نه تنها تصویر دقیقی از گذشته ارائه میدهند، بلکه نشان میدهند که چگونه امید به پیشرفت علمی به عنوان یک گفتمان غالب در رسانههای آن دوره بازتولید میشد و چگونه جامعه ایرانی در فانتزیهای تکنولوژیک خود، آیندهای روشن را متصور بود.
۲. آرشیو تصویری مجله دانشمند در سالهای ۴۷ و ۴۸
با توجه به استقبال خوانندگان وبلاگ یک پزشک، تصمیم گرفتم، سری مقالات مربوط به فناوری و گجتها در مجلات فارسی قدیمی را ادامه بدهم. تصاویری که میبینید از مجله دانشمند سالهای ۴۷ و ۴۸ شمسی گرفته شدهاند:
هنوز واژه کامپیوتر روتین نشده بود و بیشتر از کلمه مغز الکترونیکی استفاده میشد. یکی از نخستین مقالات ترجمه شده ایزاک آسیموف (Isaac Asimov) در مجلات ایرانی.
یکی از طرحهای جاهطلبانهای که هیچگاه عملی نشد؛ طرح ایجاد دریاچه در کویرهای ایران با پمپاژ آب از خلیج فارس و دریای عمان با نیروی اتمی.
دانشمند خبر از اکران فیلم راز کیهان (۲۰۰۱: ادیسه فضایی اثر استنلی کوبریک) در تهران میدهد.
جالب است که آن موقع هم بر سر مونوریل یا مترو، بحث بود!
کسی میداند اولین بار چه سالی خودپرداز به ایران آمد؟ (پاسخ: اواخر سال ۱۳۵۱ توسط بانک بیمه بازرگانان)
پس زده شدن یا رد پیوند مانعی جدی بر سر پیوند اعضا.
سالهایی که از فرط تبعیض سیاهان ترجیح میدادند سفید شوند!
شاید روزی جنس چینی هم مترادف با محصول باکیفیت برای ما شود.
رژیم شیمیدرمانی در آن سالها.
فناوری و گجتها در مجلات فارسی نیم قرن پیش (قسمت اول)
۳. از مغز الکترونیکی تا پروژههای اتمی در ایران
واژه مغز الکترونیکی که امروز برای ما خندهدار و بسیار قدیمی به نظر میرسد، در اواخر دهه چهل شمسی، دقیقترین و هیجانانگیزترین توصیف برای کامپیوترهای غولپیکر لامپی و ترانزیستوری بود. در آن سالها، مردم هنوز تفاوت مشخصی میان مغز انسان و ماشینهای حسابگر قائل نبودند و همین امر، فضا را برای تخیلات علمی بسیار باز میکرد. انتشار ترجمه آثار نویسندگانی همچون ایزاک آسیموف به این موج از شگفتی دامن میزد.
طرحهای کلان مهندسی مانند ایجاد دریاچه در کویرهای ایران با پمپاژ آب به وسیله انرژی اتمی، نمونهای از نگاه آرمانگرایانه و بیشازحد خوشبینانه به تواناییهای علم فیزیک جدید بود. در آن روزگار، گمان میرفت انرژی هستهای میتواند هر بنبست جغرافیایی را بشکند؛ طرحی که هرگز روی کاغذ فراتر نرفت اما نشاندهنده بلندپروازیهای ذهنی نخبگان آن دوران بود.
۴. وقتی سینمای علمی تخیلی به تهران رسید
یکی از جالبترین بخشهای آرشیو مجله دانشمند، خبر اکران فیلم راز کیهان یا همان شاهکار ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (2001: A Space Odyssey) اثر استنلی کوبریک در سینماهای تهران است. سینمادوستان ایرانی همزمان با تماشاگران جهانی، با مفاهیمی مثل هوش مصنوعی سرکش و سفرهای دوردست فضایی آشنا میشدند. تلفیق هنر سینما و علم مدرن، دریچه تازهای به روی طبقه متوسط شهری در ایران گشود.
در کنار سینما، بحثهای مربوط به زیرساختهای شهری نظیر انتخاب بین مترو یا مونوریل برای تهران شلوغ آن زمان نشان میدهد که ترافیک پایتخت از همان زمان یک معضل جدی بوده است. کشمکش بین سیستمهای ترابری ریلی زیرزمینی و قطارهای هوایی تکریل، صفحات داغی از مجله دانشمند را به خود اختصاص داده بود که امروزه نیز خواندنی است.
۵. اولین خودپردازها و دغدغههای پزشکی نیم قرن پیش
ورود فناوریهای مالی به ایران داستانی بسیار جذاب دارد. اولین دستگاه خودپرداز (ATM) در تهران اواخر سال ۱۳۵۱ توسط بانک بیمه بازرگانان در خیابانهای پایتخت نصب شد، یعنی اندکی پس از انتشار این مقالات در دانشمند. این موضوع نشان میدهد مباحث تئوریک مطرحشده در مجله، با فاصلهای کوتاه جامه عمل میپوشیدند و به صورت گجتهای واقعی در دسترس شهروندان قرار میگرفتند.
در بخش پزشکی نیز، جدال سخت با پدیده پسزدن پیوند اعضا و توسعه داروهای شیمیدرمانی برای سرطان، بخش عمدهای از اخبار علمی را تشکیل میداد. جزییات این مقالات تصویری از امیدها و نومیدیهای جراحان آن دوره را ترسیم میکند؛ زمانی که هر پیوند قلب موفقیتآمیز، تیتر اول رسانههای سراسر جهان میشد.
۶. ریشهشناسی واژگان فنی در گذر زمان
بررسی زبانی مقالات علمی دهه چهل به ما نشان میدهد که زبان فارسی چگونه خود را با موج فناوریهای وارداتی هماهنگ کرده است. واژههایی مانند «مغز الکترونیکی» به تدریج جای خود را به کامپیوتر و رایانه دادند و مفاهیمی مثل «تلهپرینتر» یا «فتوکپی» به مرور زمان در زندگی روزمره ایرانیان حل شدند. این دگرگونی واژگانی نشاندهنده پویایی زبان در مواجهه با ابزارهای مدرن است.
بسیاری از مترجمان آن دوره ناگزیر بودند برای ابزارهای جدید که معادلی در زبان فارسی نداشتند، دست به واژهسازی بزنند. برخی از این معادلها دوام نیاوردند و فراموش شدند، اما برخی دیگر به بخشی جداییناپذیر از ادبیات فنی ما بدل گشتند. مطالعه این سیر تطور، درسهای ارزشمندی برای مترجمان و نویسندگان امروزی در حوزه فناوری دارد.
۷. چالشهای بومیسازی تکنولوژی در ایران دهه چهل
ورود شتابزده ابزارهای مدرن به جامعهای که هنوز بخش بزرگی از آن درگیر سنتهای قدیمی بود، تضادهای جالبی را پدید میآورد. مجله دانشمند با درک این شکاف، تلاش میکرد نه تنها کارکرد دستگاهها، بلکه فرهنگ استفاده از آنها را نیز آموزش دهد. این نشریه میکوشید به مخاطب خود بیاموزد که علم جدید صرفاً یک ابزار رفاهی نیست، بلکه یک روش اندیشیدن است.
بسیاری از صنایعی که در آن سالها وارد ایران شدند، به دلیل نبود نیروی متخصص بومی و زیرساختهای ضعیف، در حد مونتاژ باقی ماندند. آرشیو دانشمند آیینه تمامنمای این تلاشها برای فرار از عقبماندگی صنعتی و رسیدن به خودکفایی علمی بود؛ آرزویی که همواره با موانع اقتصادی و ساختاری متعددی روبرو میشد.
۸. رویای ناتمام مگاپروژههای عمرانی با طعم اتم
در سالهای پایانی دهه چهل، تفکر مهندسی در جهان تحت تأثیر پروژههای عظیم شوروی و آمریکا بود. ایدههایی مانند تغییر مسیر رودخانهها، ایجاد دریاچههای مصنوعی در دل کویر و سدسازیهای غولآسا محبوبیت زیادی داشتند. در ایران نیز ایده پمپاژ آب از خلیج فارس به کویرهای مرکزی با استفاده از راکتورهای هستهای مطرح شد؛ طرحی که از نظر زیستمحیطی و اقتصادی عملاً غیرممکن بود.
این فانتزیهای مهندسی به خوبی نشان میدهند که در آن دوره، انسان گمان میکرد با دستیابی به فناوری اتمی میتواند طبیعت را به طور کامل رام کند. امروز با آشکار شدن پیامدهای مخرب زیستمحیطی چنین دخالتهای بزرگی در طبیعت، نگاه ما به علم بسیار محتاطانهتر شده است، اما بازخوانی آن رویاها همچنان جذابیت خود را حفظ کرده است.
جمعبندی نهایی
تورق صفحات مجله دانشمند در اواخر دهه چهل، فراتر از یک مرور نوستالژیک، مطالعه تاریخ اندیشه علمی در ایران مدرن است. این نشریه توانست در دورانی که ابزارهای ارتباطی بسیار محدود بودند، شور و شوق یادگیری و کشف جهان جدید را در میان نسل جوان زنده نگه دارد. اگرچه بسیاری از رویاهای آن زمان مانند شهرهای اتمی در کویر یا غلبه کامل بر سرطان محقق نشدند، اما همان بلندپروازیها زیربنای ورود ایران به عصر اطلاعات را فراهم ساختند. نگاه امروز ما به فناوری باید با درس گرفتن از این تاریخچه، متوازنتر و واقعبینانهتر باشد.
سوالات متداول (FAQ)
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
با درود وسپاس.اگر مطالب بیشتری در دسترس دارید !لطفا اراعه کنید.
باتشکر زیاد تا انجا من میدانم مجله دانشمند از سال 1339 منتشر میشده اگر ممکن است از سالهای اولیه هم مجلات را قرار دهید
باسلام و خسته نباشید، عالی بود ما را به سالهای 50 برد و آن عقب ماندگی که کشور ما داشت، اما الان به حول قوه الهی و فداکاری مردم ایران در بسیاری از موارد پیشرفتهای خوبی کرده ایم، که آن را مدیون فداکاری هموطنانمان در ایران هستیم. به امید پرتاب یفینه فضا نورد در دو سال آینده به فضا و ……………………………………….
man yeh chand ta majaleh yeh ghadimi az homa beh dastam resideh keh scan kardam o agar mayel bashid baratoon befrestam keh upload konid man khodam fazayee barayeh upload kardan nadaram
جالبه که تو بعضی موارد از اون زماناها هم عقبتریم :دی
عکس های واقعا خوبی هم گذاشتین واقعا عالیه آدم می بره تو اون زمان .
سایت عالی دارین .
وقعا خاطره انگیز بود اون زمان پیکان و با کیفیت .
موفق باشید .
در ایندو قسمت ذهنم از ابتدا به این مسئله سوقداده شد: جایگاه ما در این بین کجاست؟ و این مواردی که شما از گذشته و گذشتگان ما در اختیار قرار دادید بسیار برای من تونست آشکار کننده در عینیت بخشیدن به این مسئله باشه که ما(اکثریت جامعۀ ما) در این بین تنها مصرفگرا بوده و هست و سر درگریبان باورهای خود کرده ایم و بی تفاوت به پیشرفتهای زمانۀ خود ورزو شب می گذرانیم. در بهترین حالن به خبررسانی از این دست مطالب میپردازیم و یا که در یک پله بالاتر به افسیر تخصصی موارد در حد توان خود می پردازیم.
به هر حال از اینکه اینها رو در مقابل چشمان من گذاشتید از شما متشکرم.
به امید آنکه درنگی کنیم و به خود بیاییم.
سلام. فکر کنم پیکان ساخت سال 1349 از پراید ساخت سال 1389 با کیفیت تر بود .
من خودم اولین بار سال 1377 استفاده کردم. فکر کنم یکی دو سال قبل اومده بود
ممنون بخاطراین پست واقعا جالب بود.
درود بر شما
خسـتــــــــه نـبـــــاشیـــد کـــه خستــــگـــــی رو از مــــــا گرفتـیــــد.خیــلی خوبــــــــ و جــــــــالبــــــ بــــود حتـــمـا ادامـــــهـ بـــدیـــد.
در مورد walkman:
http://newsonjapan.com/html/newsdesk/article/84568.php
عالــــــــــــــــــــــــی
جالب بود
ممنون
خسته نباشید،فوق العاده بود!
من فکر میکردم آیزاک آسیموف نویسنده داستان های علمی تخیلیه! :D
خیلی جالب بودن ممنون !
گرفتن تبلیغ بنری رو تبریک می گم.
تمام آی.گجت ها در چین تولید می شوند.
ممنون مثل همیشه عالی بود خصوصا این تبلیغ پیکان و خورکار بیک
ممنون بخاطراین پست واقعا جالب.
اما در مورد سوالتون درباره اولین خودپرداز در ایران فقط می دونم که پروژه اصلی سیستمهای خودپرداز همه بانکها وبانک مرکزی در ایران توسط شرکت خدمات انفورماتیک واقع در میرداماد انجام می شود
(اینطور که تو این سایت نوشته از اوایل دهه هفتاد شروع شده).
http://www.isc.iranet.net/About/AboutF2.asp
—————————————————————-
و در مورد اینکه شاید جنس چینی روزی باکیفیت بشه. الان هم جنسهای چینی رده بندی شده برای صادرات تولید می شود وجنس چینی که در آمریکا وژاپن فروخته می شود با جنس چینی که در ایران فروخته می شود فرق می کند.
از کجا میاری این عکس ها رو؟
سلام
عالی بود
متشکرم متشکرم
بسیار طولانی بود. این پست بع راحتی به ۳ قسمت تقسیم می شود. واقعا جای تعجب است که به ۲ قسمت (۲ پست) تجزیه(!) نشده!
ممنون.عالی بود.مخصوصا اون قسمت توپولف.معلومه خیلی برای عکس گرفتن کار برده.
یه روزی میاد بچه های ما با دیدن عکس آیفون و مک بوک ایر تعجب میکنند
تا اونجایی که من میدونم حدودای سال 70 یا 71 بود
اول ممنونم این نوع مطلب ها بسیار جذاب هستند
دوم یک انتقاد دارم، خواهشا اینگونه مطلب هایی که ارسال می کنید یک فکری به حال آنهایی که از گوگل ریدر دنبالتون می کنند باشید! هی صفحه رو می یاری پایین مطلب بعدی رو بخونی یه عکس دیگه لود می شه … خلاصه آدم رو اذیت می کنه
با سپاس
خیلی عالی بود و جذاب! خسته نباشی!