ایستادن بر فراز هرم خوفو؛ تحلیل تصویری از گردشگری در دهه ۱۹۲۰ و دگرگونی تجربه سفر

در نخستین نگاه به این عکس تاریخی، چشم روی لبه‌های سنگی هرم خوفو مکث می‌کند؛ جایی که چند گردشگر در دهه ۱۹۲۰ ایستاده‌اند و به منظره‌ای خشک، پهناور و بی‌انتها خیره شده‌اند. آن زمان، صعود به قلهٔ هرم‌ها برای بازدیدکنندگان امری معمول بود و کسی در مورد محدودیت‌های حفاظتی امروز سخنی به میان نمی‌آورد. تصویر، جهانی را نشان می‌دهد که در آن تجربهٔ سفر نه با برچسب‌های هشدار و حصارهای حفاظت‌شده، بلکه با کنجکاوی بی‌واسطه و نوعی بی‌پروایی رمانتیک تعریف می‌شد. همین تفاوت تاریخی است که این عکس را به منبعی مهم برای تحلیل دگرگونی‌های فرهنگی در گردشگری تبدیل می‌کند؛ از دوره‌ای که لمس مستقیم تاریخ، اصل اساسی سفر بود، تا امروز که مراقبت از میراث جهانی جایگزین نگاه ماجراجویانه شده است.

در تصویر، سه نفر دیده می‌شوند؛ دو زن ایستاده‌اند و رو به افق دارند و در کنار آنها مردی با پوشش محلی نشسته است. این حضور همزمان، هم وضعیت اجتماعی گردشگران غربی آن دوره را آشکار می‌کند و هم نقش افراد بومی را در چارچوب سفرهای کلاسیک خاورمیانه، که بیشتر در نقش راهنما، محافظ یا کارگر مشغول بودند. این تفاوت جایگاه‌ها بخشی از ساختار سفر در عصر استعمار بود و برای تحلیل عکس اهمیتی بنیادین دارد.

فضای عکس، در سکوت رنگ‌پریدهٔ خود، ذهن را به پرسشی مهم می‌برد؛ اینکه چگونه یک صحنهٔ به‌ظاهر ساده می‌تواند لایه‌هایی از تاریخ سفر، طبقه اجتماعی، تعاملات فرهنگی و شکل‌گیری روایت‌های دیداری از خاورمیانه در رسانه‌های غربی را بازتاب دهد. این پرسش بنیان تحلیل‌های بعدی بخش نخست و دوم خواهد بود.

۱- حضور گردشگران دهه ۱۹۲۰ و شکل‌گیری الگوی «تجربه گردشگری تاریخی»

در دهه ۱۹۲۰، مصر یکی از محبوب‌ترین مقاصد گردشگری جهان بود؛ بخشی از این توجه به دلیل حفاری‌های باستان‌شناسی، و بخشی دیگر به علت جذابیت رمانتیک خاورمیانه در ذهن سفرنامه‌نویسان و عکاسان. در این عکس، دو زن اروپایی با پوشش سبک و متناسب با اقلیم گرم دیده می‌شوند که بر فراز هرم خوفو ایستاده‌اند. نوع لباس، کفش و کلاه آنها نشان‌دهندهٔ طبقه اجتماعی و سبک حضور گردشگران غربی در خاورمیانه است. آن‌ها در نقاطی سفر می‌کردند که برای مردم محلی بخشی از زندگی روزمره بود، و همین تفاوت نقش‌ها بر نگاه تصویری آن دوران تأثیر گذاشت.

شخصی که بر زمین نشسته، به احتمال زیاد یک راهنمای محلی یا کارگر است؛ پوشش او از نوع جلابیه و عمامه است که در آن دوره رایج بود. این تمایز بصری میان گردشگر و بومی، بخشی از ساختار اجتماعی سفرهای اوایل قرن بیستم را نشان می‌دهد. در این ساختار، گردشگر غربی ناظر بود و فرد بومی مشارکت‌کننده یا همراه. این الگو در بسیاری از عکس‌های سفر دورهٔ استعمار تکرار شد که هدفشان نه فقط ثبت منظره، بلکه نمایش برتری فرهنگی گردشگران بود.

از نظر تاریخ بصری، این نوع عکس‌ها به شکل‌گیری مفهوم «شرق به‌عنوان مقصدی باشکوه اما ایستا» کمک کردند. به همین دلیل، تحلیل عکس تنها بررسی یک لحظه نیست، بلکه بازخوانی رویکردهای فرهنگی به سفر، آشنایی با فرایند شکل‌گیری روایت‌های تصویری و درک جایگاه اجتماعی افراد حاضر در کادر است.

۲- ایستادن بر فراز هرم خوفو و مفهوم لمس مستقیم تاریخ

تا پیش از دهه‌های میانی قرن بیستم، صعود به قلهٔ هرم بزرگ امری عادی بود و هزاران گردشگر آن را انجام می‌دادند. این عمل، از منظر امروزی، خطرناک و آسیب‌زننده به سازه به نظر می‌رسد اما در آن دوره، لمس مستقیم آثار باستانی بخشی از تجربه سفر محسوب می‌شد. این عکس نمونه‌ای از عصر پیش از شکل‌گیری استانداردهای حفاظت مدرن است؛ عصری که در آن حس ماجراجویی و میل به ارتباط بی‌واسطه با گذشته، مهم‌ترین انگیزه گردشگران بود. این تجربه، اجازه می‌داد افراد تاریخ را نه از پشت نرده‌ها، بلکه از نزدیک‌ترین فاصله ممکن درک کنند.

قرار گرفتن روی قله هرم، علاوه بر جذابیت فیزیکی، نوعی بیان فرهنگی نیز بود. گردشگر با ایستادن بر فراز یکی از قدیمی‌ترین سازه‌های جهان، احساس تسلط بر گذشته پیدا می‌کرد. این احساس در بسیاری از سفرنامه‌ها و گزارش‌های آن دوره دیده می‌شود که معمولا با زبان حماسی یا استعاری نوشته شده‌اند. عکس، این حس را بدون گفتار منتقل می‌کند؛ فرد در برابر تاریخ ایستاده و در عین حال آن را از بالا مشاهده می‌کند.

این تجربه البته هزینه‌هایی نیز داشت. سنگ‌ها ساییده شدند، لبه‌ها فرسایش پیدا کردند و در نهایت قوانین حفاظتی جدیدی وضع شد. اما همین گذشته است که امروز به ما کمک می‌کند بفهمیم گردشگری تاریخی چگونه از یک فعالیت رمانتیک و بی‌قاعده به یک نظام مدیریت‌شده و علمی تبدیل شد.

۳- منظرهٔ فلات جیزه و نقش آن در ساختار «تجربه گردشگری تاریخی»

فلات جیزه همواره بخشی از هویت بصری مصر بوده است؛ فضایی پهناور با خطوط افقی نرم، تپه‌های کم‌ارتفاع و گستره‌ای که در نگاه نخست خلأ را پیش چشم می‌گذارد اما در عمق خود تاریخی چند هزار ساله را پنهان می‌کند. در عکس، افقِ اندکی محو و زمینِ غبارآلود، بخشی از همان واقعیت اقلیمی مصر است که در دهه ۱۹۲۰ با دوربین‌های آن دوره بیشتر جلوه می‌کرد. این منظره نه تنها پس‌زمینه‌ای برای حضور گردشگران است، بلکه ماهیت تجربه سفر را در آن دوره نشان می‌دهد؛ سفری که در آن سکوت، فاصله و خلأ به اندازه خود بناها اهمیت داشت.

وجود مسیر باریکی که در دوردست دیده می‌شود، نشانه‌ای از راه‌های سنتی دسترسی به محوطه است. این راه‌ها پیش از شکل‌گیری زیرساخت‌های مدرن گردشگری، تنها مسیرهایی بودند که بازدیدکنندگان از آن عبور می‌کردند. همین موضوع نشان می‌دهد که تجربه حضور در فلات جیزه در آن زمان ترکیبی از سختی سفر، انتظار و مواجهه مستقیم با طبیعت خشک منطقه بوده است. این دشواری بخشی از اضطراب و هیجان سفر را شکل می‌داد و در سفرنامه‌های آن دوران نیز بازتاب یافته است.

از نظر فرهنگی، این چشم‌انداز نقش مهمی در شکل‌گیری تصویر عمومی خاورمیانه داشت. در رسانه‌های غربی، این فضا اغلب با مفاهیمی مانند سکون، رازآلودگی و قدمت همراه می‌شد. همین نگاه باعث می‌شد گردشگر، حضور خود را نوعی مواجهه با تمدنی به‌ظاهر بی‌زمان بداند.  عکس به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه فلات جیزه با خلأ، سکوت و گستردگی خود، در ساختن این تجربه نقش تعیین‌کننده داشته است.

۴- نقش عکاسی اوایل قرن بیستم در تثبیت نگاه جهانی به هرم‌ها

عکاسی در دهه ۱۹۲۰ هنوز در مرحله گذار از روش‌های قدیمی به فرم‌های سریع‌تر و قابل‌حمل‌تر بود. عکاسانی که به مصر سفر می‌کردند، معمولاً از دوربین‌های قطع بزرگ یا میان‌قطع استفاده می‌کردند که کیفیت بالا اما فرایندی کند داشت. همین ویژگی باعث می‌شد عکس‌ها کمتر لحظه‌ای و بیشتر اندیشه‌شده باشند. در این تصویر نیز ترکیب‌بندی دقیق و انتخاب موقعیت قرارگیری افراد نشان‌دهندهٔ این رویکرد است. عکاس به‌طور آگاهانه گردشگران را در خطی مورب نسبت به لبه هرم قرار داده تا هم عمق فضا و هم عظمت بنا را نشان دهد.

این شیوهٔ ثبت تصویر، تاثیر مستقیمی بر برداشت جهانی از مصر گذاشت. عکس‌هایی مانند این، نه تنها لحظه‌ای از زندگی سفر در دهه ۱۹۲۰ را معرفی کردند بلکه به شکل‌گیری روایت تصویری مشترکی در ذهن غرب کمک کردند؛ روایتی که هرم‌ها را نه فقط سازه‌هایی باستانی، بلکه نمادهایی از قدرت گذشته بشر نشان می‌داد. این تصاویر در مجلات، نمایشگاه‌ها و کارت‌پستال‌ها بازنشر می‌شدند و به بخشی از حافظه بصری جمعی تبدیل شدند.

گردشگران بسیاری، پیش از سفر، تصور مشخصی از مصر داشتند که از دل همین عکس‌ها شکل گرفته بود. بنابراین تجربه سفرشان پیش‌ساخته بود و عکس‌های دوره استعمار در ایجاد این ذهنیت تیمارکننده نقش کلیدی داشتند. این پدیده امروز نیز ادامه دارد اما ابزار آن شبکه‌های اجتماعی و سرعت گردش تصویر است. تفاوت اینجاست که عکس‌های قدیمی مانند تصویر حاضر، با کندی و دقت بیشتری ساخته شده‌اند و همین ویژگی آن‌ها را به اسناد فرهنگی قابل‌اعتمادتر تبدیل می‌کند.

۵- گذار از گردشگری آزاد به حفاظت ساختارمند و پیامدهای آن

این تصویر، سندی از دوره‌ای است که صعود به هرم‌ها ممنوع نبود. گردشگران آزادانه از میان سنگ‌های چندتنی بالا می‌رفتند و ساعت‌ها بر فراز آن می‌نشستند. اما از نیمهٔ دوم قرن بیستم، با افزایش آگاهی نسبت به فرسایش سازه‌ها، نگرانی‌های حفاظتی افزایش یافت. هر تماس کوچک، هر قدم و هر ضربه‌ای که به سنگ‌های آهکی وارد می‌شد، روند تخریب را سریع‌تر می‌کرد. همین مشکلات باعث شد قوانین جدیدی وضع شود و صعود به هرم‌ها برای عموم ممنوع گردد.

این گذار، تغییری مهم در تعریف «تجربه گردشگری تاریخی» ایجاد کرد. دیگر اصل سفر لمس مستقیم نبود، بلکه مشاهده از فاصله‌ای امن تبدیل به معیار شد. بسیاری از گردشگران نسل جدید شاید حسرت تجربه‌های گذشته را بخورند اما واقعیت این است که اگر این قوانین اعمال نمی‌شد، بخشی از سازه‌ها امروز در وضعیت آسیب‌دیده‌تری قرار داشتند. بنابراین، عکس نه فقط یادگار روزهای بی‌پروایی، بلکه هشدار نسبت به پیامدهای همین بی‌پروایی نیز هست.

این تغییر همچنین مفهوم جدیدی در گردشگری ایجاد کرد که به آن «گردشگری مسئولانه» یا Responsible Tourism می‌گویند. در این رویکرد، حفاظت از میراث جهانی به اندازهٔ لذت سفر اهمیت دارد. عکس دهه ۱۹۲۰ با اینکه صحنه‌ای جذاب را به ما نشان می‌دهد، امروز با استانداردهای حفاظت فرهنگی ناسازگار است. اما ارزش آن در همین تضاد نهفته است؛ تضادی که نشان می‌دهد چگونه نگاه ما به تاریخ از مرز رمانتیسم عبور کرده و به سوی مسئولیت و نگهبانی حرکت کرده است.

خلاصه

این عکس تاریخی نمونه‌ای روشن از دوره‌ای است که گردشگری بر پایه تماس مستقیم با بناهای باستانی شکل می‌گرفت و مفهوم حفاظت هنوز در مراحل ابتدایی بود. گردشگران دهه ۱۹۲۰ با نوعی جسارت رمانتیک به قله هرم‌ها صعود می‌کردند و این رفتار بخشی از هویت سفر در آن دوران بود. حضور همزمان افراد محلی و گردشگران غربی در تصویر، ساختار اجتماعی سفرهای عصر استعمار را نشان می‌دهد و جایگاه متفاوت هر گروه را آشکار می‌کند. منظرۀ پهناور فلات جیزه در عکس، نقش مهمی در شکل‌گیری تجربه گردشگری تاریخی دارد و نشان می‌دهد چگونه طبیعت و بنا در ذهن سفرکنندگان با هم ترکیب می‌شدند. عکاسی آن دوران با دقت بالا و ترکیب‌بندی حساب‌شده، تصویر مصر را در حافظه جهانی تثبیت کرد و برداشتی مشترک از شرق ساخت. گذار به ممنوعیت صعود و شکل‌گیری گردشگری مسئولانه، مرحله‌ای مهم در تاریخ حفاظت فرهنگی بود که تجربه سفر را دگرگون کرد. این عکس ارزش خود را از همین تنش میان آزادی گذشته و مسئولیت امروز می‌گیرد و ما را وادار می‌کند دوباره رابطه میان انسان و میراث جهانی را بازاندیشی کنیم.

پرسش‌های رایج (FAQ)

۱. چرا صعود به هرم‌ها در گذشته آزاد بود؟
در دهه‌های آغازین قرن بیستم، قوانین حفاظتی هنوز شکل نگرفته بود و بناها بیشتر به عنوان جاذبه‌های قابل لمس در نظر گرفته می‌شدند. همین وضعیت باعث می‌شد گردشگران آزادانه از هرم‌ها بالا بروند و این کار بخشی از سفر آنها باشد.

۲. چه عواملی باعث ممنوعیت صعود شد؟
فرسایش سنگ‌ها، خطر سقوط و افزایش آگاهی نسبت به اهمیت حفظ سازه‌های باستانی باعث شد قوانین سختگیرانه وضع شود. این تصمیم به حفظ بلندمدت هرم‌ها کمک کرد و سرعت تخریب را کاهش داد.

۳. عکس‌های دهه ۱۹۲۰ چه نقشی در شکل‌گیری تصویر جهانی از مصر داشتند؟
این عکس‌ها با ترکیب‌بندی دقیق و ظاهر رازآلود خود تصویری رمانتیک از مصر ساختند و در رسانه‌های آن دوره به‌طور گسترده منتشر شدند. نتیجه آن شد که گردشگران با ذهنیتی پیش‌ساخته به مصر سفر می‌کردند.

۴. حضور فرد محلی در عکس چه معنایی دارد؟
فرد محلی معمولا نقش راهنما یا همراه را داشت و این موقعیت بخشی از ساختار اجتماعی سفر در آن زمان بود. این حضور به ما کمک می‌کند رابطه نابرابر میان گردشگران و بومیان را در دوره استعمار بهتر بفهمیم.

۵. مفهوم تجربه گردشگری تاریخی چه چیزهایی را شامل می‌شود؟
این مفهوم به شیوه تجربه‌کردن گذشته در سفر اشاره دارد؛ شامل مواجهه مستقیم با بنا، تأثیر منظر، نقش روایت‌های تصویری و تحول روش‌های حفاظت. در این مقاله این مفهوم مبنای تحلیل قرار گرفته است.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

عکس‌های زیبا و «غیرقانونی» که از فراز هرم بزرگ مصر گرفته شدند

چگونه ادراک تصویری هوش مصنوعی باعث دگرگونی تدریجی یک تصویر می‌شود؟

نقش دوست داشتنی دوروتی گیل با بازی جودی گارلند در فیلم جادوگر شهر اُز

نمایش جادوگر شهر اُز با بازآفرینی هوش مصنوعی گوگل بر پردهٔ کروی Sphere لاس‌وگاس

فیلم جادوگر شهر اُز | داستان و نقد The Wizard of Oz (1939)

آدم‌آهنی، مترسک و شیر بزدل فیلم جادوگر شهر اُز ؛ استعاره‌هایی از کمبودهای انسانی